Evolucija superheroja

Od šarenih stripovskih stranica do apsolutne dominacije kino-blagajnama, žanr superheroja prošao je nevjerovatnu evoluciju. Ono što je počelo kao jeftina zabava za djecu, danas je kičma Holivuda. Ova evolucija istovremeno reflektuje promjene u društvu – od crno-bijelog morala do kompleksnih antijunaka koji se danas suočavaju sa svojom najvećom egzistencijalnom krizom. Maskirani osvetnici postali su moderni bogovi celuloidne trake, ali su se opasno prezasitili sopstvenim uspjehom.

Sve do kasnih sedamdesetih, superheroji su na ekranu izgledali toliko jeftino da je bilo teško procijeniti jesu li krenuli u borbu protiv kriminala ili na maskenbal u lokalni vrtić. Preokret se dogodio kada je „Supermen” („Superman”, 1978) Ričarda Donera natjerao publiku da povjeruje da čovjek zapravo može letjeti. Kristofer Riv donio je liku toplinu i uspostavio formulu nepokolebljivog optimizma. Deceniju kasnije, Tim Barton filmom „Betmen” („Batman”, 1989) oblači Majkla Kitona u crni oklop, uvodi nas u mračni Gotam i dokazuje producentima da superheroji mogu biti profitabilni čak i kada pate od teške depresije.

Devedesete su bile turbulentno i prilično zbunjujuće doba, nalik tinejdžeru koji još traži svoj stil. S jedne strane, Betmen franšiza je pod Džoelom Šumaherom skrenula u potpuni kič i gumene bradavice na kostimima. S druge strane, bujao je mračniji, alternativni talas, donoseći naslove poput „Vrana” („The Crow”, 1994) i „Blejd” („Blade”, 1998). Upravo je „Blejd” dokazao da Marvelovi likovi mogu sječi vampire uz tehno muziku i biti opasno kul, otvarajući vrata za modernu renesansu.

Ulazak u novi milenijum donosi eksploziju koja je trajno redefinisala blokbastere. „Iks-men” („X-Men”, 2000) hitno je izbacio žuti spandeks i uveo crnu kožu, provlačeći ozbiljne društvene metafore. Nedugo zatim, „Spajdermen” („Spider-Man”, 2002) Sema Rejmija spojio je vrhunske efekte s tinejdžerskom dramom, dokazavši da publiku više brine hoće li Piter Parker platiti kiriju nego hoće li spasiti zgradu. Vrhunac ove ere doživljavamo 2008. godine, kada Kristofer Nolan režira „Mračnog viteza” („The Dark Knight”). Nolan je praktično snimio ozbiljan kriminalistički ep, a Hit Ledžer kao Džoker postavio je standarde glume zbog kojih je Akademija morala progutati ponos i dodijeliti „Oskara” liku iz stripa.

Iste godine kada je Nolan potencirao realizam, lik u metalnom odijelu s čašom viskija u ruci pokrenuo je najveći narativni eksperiment u istoriji filma. „Ajronmen” („Iron Man”, 2008) postavio je kamen temeljac za Marvelov filmski univerzum (MCU). Bioskopi su pretvoreni u skupe televizore, a pojedinačni filmovi postali su epizode u gigantskoj seriji, kulminirajući spektaklom „Osvetnici: Završnica” („Avengers: Endgame”, 2019). DC je pokušao parirati tako što je sve zatamnio i natjerao Supermena da izgleda kao grčki bog pred nervnim slomom, ali Marvelov recept lakog humora i međusobno povezane radnje apsolutno je dominirao decenijom. Superheroji su postali jedina valuta u Holivudu.

Nakon epskog vrhunca 2019. godine, žanr je ubrzano uletio u zid. Pojam „superhero fatigue” (zamor od superheroja) postao je surova realnost na kino-blagajnama. Pokretanjem striming servisa, studiji su odlučili da kvantitetom bukvalno uguše publiku. Odjednom ste morali pogledati tri serije i dva filma samo da biste shvatili zašto neki lik u pozadini novog filma ima magične narukvice. Rezultat je bio strmoglav pad kvaliteta scenarija, CGI efekti koji izgledaju kao da su završeni pet minuta prije premijere i drastičan pad zarade. Čak je i koncept multiverzuma, koji je u početku kroz nostalgiju vratio stare glumce, brzo obezvrijedio smrt samih likova. Zašto biste plakali za junakom kad ih u nekom drugom univerzumu ima još pedeset komada?

Ova kriza je na kraju rodila potrebu za brutalnom samorefleksijom. Projekti poput serija „Momci” („The Boys”) i „Nepobjedivi” („Invincible”) ili filmova o „Dedpulu” („Deadpool”) izvrnuli su žanr naglavačke, prikazujući superheroje kao korumpirane slavne ličnosti, psihopate ili hodajuće marketinške proizvode korporacija. Publika je počela tražiti šalu na račun žanra umjesto još jedne ozbiljne priče o spasavanju svijeta.

Budućnost superherojskog filma više ne leži u masovnoj proizvodnji i gigantskim, generičkim CGI bitkama sa vanzemaljskim neprijateljima, u kojima publika više ne zna ko koga udara. Da bi preživjeli, studiji moraju shvatiti da je manje zapravo više. Fokus se mora pomjeriti ka snažnim autorskim vizijama, žanrovskoj raznolikosti i intimnijim pričama koje prioritet daju razvoju likova, a ne postavljanju temelja za idućih deset filmova. Ovi filmovi neće nestati, ali njihovo preživljavanje zavisi od spremnosti da ponovo postanu – prije svega – dobre priče, a tek onda mašine za prodaju igračaka.