BiH nakon globalnog konstitucionalizma

Ideja da međunarodni ugovori mogu biti uspješno pretočeni u ustavne akte nije samo Bosanska. Možda ona jeste omiljena i dogmatizovana među Bosancima, ali je ipak nisu oni izmislili.

I mnogi drugi su se njome zanosili, naročito tokom posljednjih decenija u okvirima globalnog konstitucionalizma. Globalni međudržavni forumi su pretvarani u naddržavne institucije a osnivački ugovori u ustave. Sve je počelo zamišlju da se državna samovolja efikasno obuzda, a završilo se erozijom međunarodnog prava i neobuzdanom uzurpacijom državnih nadležnosti.

Da, završilo se. Ne zbog animoziteta između konstitucionalizma i bilo kog oblika suvereniteta, već zato što su glavni protagonisti i arhitekte čitavog koncepta – Sjedinjene Države, odustale od njega. SAD su dovele do pucanja kompletnu mrežu globalnog upravljanja koju su same stvarale, naročito Svjetsku trgovinsku organizaciju, Međunarodni krivični sud, Evropsku uniju, NATO... Početkom 2026. godine napustile su 66 međunarodnih organizacija, konvencija i ugovora i to 31 iz UN sistema i 35 drugih.

Osim toga, Sjedinjene Države su najavile da više ne žele da nose teret obaveza koje su preuzele prema gotovo ¼ država svijeta a koje bez SAD patronata ne bi mogle da se održe (Washington post, 08.05.2025).

Na tim ruševinama globalnog konstitucionalizma Rusija i Kina su 21.05.2026. godine proglasile početak novih međunarodnih odnosa koji ne isključuju globalno upravljanje, ali čiji principi (ovdje) isključuju minuli konstitucionalizam.

U takvim okolnostima pitanje „Šta će biti sa Bosnom i Hercegovinom?“ je neizbježno.

Jer BiH nije samo nastala u doba globalnog konstitucionalizma. U velikoj mjeri BiH je njegov najizrazitiji derivat. Njen međunarodni subjektivitet, unutrašnja struktura i institucionalni razvoj su izgrađeni na uvjerenju da se međunarodni ugovori mogu konvertovati u domaće ustavne instrumente, a međunarodne organizacije i internacionalizovani sudovi u legitimne instance unutrašnje vlasti.

Tom logikom Aneks 4 Dejtonskog mirovnog sporazuma se ne pominje kao međunarodni ugovor između jednakih strana, već isključivo kao ustav što neminovno implicira hijerarhijske odnose. Iz takvog pristupa proizašlo je i širenje nadležnosti zajedničkih institucija, jačanje uloge Ustavnog suda BiH i fabrikovana je čitava mreža neugovorenih institucija, organa, agencija i organizacija. Posebno, došlo je do političkog i pravnog odomaćenja OHR-a, međunarodne instance koja je vremenom počela da djeluje kao unutrašnji organ vlasti, a ne kao privremeni spoljni garant mirovnog aranžmana.

Ovi procesi u BiH su se podudarali sa zahtjevima koje je diktirao globalni konstitucionalizam. Ali, šta ćemo sada?

Nama najbliža opcija jeste ta da uzmemo češalj i ignorišemo sve što se događa. Evropska unija bi nas u tome podržala jer se i sama češlja, jer je i sama derivat globalnog konstitucionalizma, jer i sama vrlo uspješno stoji mimo globalnih tokova. Osim toga, kroz integracione procese EU formatira BiH kao unitarnu državu. Sinhrono, sa lokalnim elementima globalnog konstitucionalizma. Kako bilo, to je put institucionalne inercije i zanemarivanja realnosti - put koji ne obećava.

Druga opcija jeste prihvatanje trenda kontraktualizma, koji u slučaju BiH znači povratak Dejtonu kao međunarodnom ugovoru. Taj pravac podrazumijeva napuštanje ideje o hijerarhijskoj supremaciji u korist ravnopravnosti ugovornih strana. Odnosi između Republike Srpske, Federacije BiH i BiH bi se zasnivali na ugovornoj ravnoteži i uređivali bi se na osnovu saglasnosti - kako je zapravo i koncipirano.

Dalje, institucije BiH bi funkcionisale po jasnim pravilima i u okvirima izričito povjerenih nadležnosti - kako je to jedino i održivo. OHR i druga strana tijela bi bila povučena iz sistema zbog isteka roka.

Legitimitet ukupnog poretka bi se zasnivao na voluntarizmu njegovih konstituenata a ne na institucionalnoj supremaciji koja se vremenom razvila mimo prvobitnog ugovornog okvira.