Siniša Pepić: 33

Za Republiku Srpsku, taj broj i ta simbolika ne dolaze tek kao igra slučaja, nego kao ozbiljan istorijski međaš, jer je malo koja politička zajednica nastala na evropskom tlu krajem dvadesetog vijeka nosila u sebi toliko emocije, toliko političke patnje i toliko neprekidne borbe za sopstvenu institucionalnu vidljivost, kao i toliko upornog nastojanja da opstane uprkos volji mnogih da bude svedena na formu, obesmišljena ili vremenom ukinuta.

Njeno rođenje 1992. godine nije bilo posljedica mirne političke evolucije, niti plod sporazumne tranzicije, nego istorijska reakcija jednog naroda koji je u trenutku raspada zajedničke države, u atmosferi straha, neizvjesnosti i dubokog nepovjerenja, donio odluku da bez sopstvenog političkog okvira ne može sačuvati ni bezbjednost, ni dostojanstvo, ni pravo da sam odlučuje o svojoj budućnosti. Ta odluka je svoj istorijski pečat dobila 9. januara i od tada do danas ostala je jedna od onih političkih činjenica koje, koliko god bile osporavane, vremenom ne slabe nego dobijaju na težini, upravo zato što su prošle kroz test istorije.

Za Srbe zapadno od Drine to nije bila samo politička odluka, niti tek jedan od mogućih ustavnopravnih izbora u vremenu raspada Jugoslavije, nego istorijska nužnost, odluka koja je nastala onda kada su alternative počele da znače naše političko, ali i fizičko nestajanje.

Od tada do danas put Republike Srpske nije bio put laganog institucionalnog sazrijevanja, nego put gotovo neprekidnih iskušenja. Ratne godine, sankcije, politička izolacija, a potom i dug period međunarodnog tutorstva stvorili su ambijent u kojem je samo postojanje njenih institucija često izgledalo kao privremeno stanje koje će neko, u pogodnom trenutku, pokušati da relativizuje i svede na formu. Čak i nakon Dejtonskog sporazuma, koji joj je dao međunarodno priznat ustavni položaj, pritisci nisu prestali. Naprotiv, postali su formalno pravniji i politički suptilniji, jer ono što se više ne može uzeti silom pokušava se ograničiti tumačenjem i procedurama, reformama.

Zato je istorija Republike Srpske, ako se posmatra bez ideoloških pojednostavljenja, u dobroj mjeri istorija odbrane već stečenog i otpora političkom razvlašćivanju, kao i neprekidne borbe protiv centralizacijskih težnji unutar Bosne i Hercegovine, ali i van nje.

U tom smislu, sadašnji trenutak nije ništa manje značajan od ranijih, jer pokušaji da se pravnim i političkim sredstvima diskvalifikuje legalno izabrani predsjednik Republike Srpske za veliki dio javnosti predstavljaju više od pojedinačnog pravnog pitanja i otvaraju šire pitanje odnosa prema demokratskoj volji birača.

Ipak, istorija ima jednu osobinu koju politika često zanemaruje, a to je da ono što opstane tri decenije, što izdrži rat, pritiske i spoljno upravljanje, više ne može biti tretirano kao privremena kategorija, nego kao trajna politička činjenica. Tako je danas i sa Republikom Srpskom. Ona nije eksperiment niti prolazno rješenje, nego institucionalno utemeljena i politički prepoznatljiva zajednica.

Zato se pred Republikom Srpskom više ne postavlja pitanje opstanka, nego pitanje pravca.

A taj pravac više nije moguće odrediti isključivo unutar Bosne i Hercegovine, jer se položaj Republike Srpske već odavno ne oblikuje samo unutrašnjim odnosima, nego u širem prostoru u kojem se ukrštaju interesi velikih sila, kriza Evropske unije i sve izraženije preispitivanje odnosa između centra i periferije savremenog svijeta.

U tom prostoru, Brisel i dalje govori jezikom evropskih integracija, reformi i zajedničke budućnosti, ali sve češće ostavlja utisak duboke političke neiskrenosti, jer iza retorike partnerstva stoji praksa u kojoj se složeni ustavni odnosi u Bosni i Hercegovini ne tretiraju kao pitanje dogovora ravnopravnih, nego kao prostor za postepeno redefinisanje u pravcu centralizovanijeg, odnosno unitarnog poretka. Istovremeno, uz institucionalne uslove i politička očekivanja, na ovaj prostor se sve vidljivije prenosi i jedan dio vrijednosne agende savremene zapadnoevropske liberalne elite, uključujući i elemente vouk ideologije, koja se ne pojavljuje kao predmet slobodnog izbora, nego sve češće kao uslov kulturne i političke podobnosti.

S druge strane, ni Vašington danas više nije ono što je bio u prethodnim decenijama. U svijetu koji se sve otvorenije vraća politici interesa, otvara se mogućnost i za jedan drugačiji odnos sa Sjedinjenim Američkim Državama. Ukidanje sankcija i nedavni politički kontakti pokazuju da ni taj pravac više nije isključivo prostor pritiska, nego i međusobnog razumijevanja.

Unutar same Evrope, Budimpešta se u međuvremenu izdvojila kao jedna od tačaka sa koje se na Republiku Srpsku ne gleda kao na problem koji treba rješavati, nego kao na političkog partnera sa kojim je moguće sarađivati i razgovarati, što u vremenu u kojem se evropska politika sve više dijeli između administrativnog centralizma i suverenističkog preispitivanja predstavlja važan signal da ni evropski prostor više nije jedinstven ni u političkom ni u ideološkom smislu.

Moskva, sa svoje strane, ostaje dio tog složenog rasporeda snaga, ne kao alternativa koja bi mogla zamijeniti sve ostale odnose, nego kao faktor koji podsjeća da nijedna politička pozicija u savremenom svijetu ne može biti održiva ako je svedena na jedan jedini pravac i jedno jedino tumačenje stvarnosti, te da upravo u širini spoljnopolitičkih veza leži prostor za očuvanje manevarske slobode.

U takvom okruženju, pitanje Republike Srpske prestaje biti samo pitanje njenog unutrašnjeg položaja i postaje pitanje pozicioniranja, zrelosti i sposobnosti da se u složenom sistemu međunarodnih odnosa djeluje racionalno, promišljeno i sa jasnom sviješću o sopstvenom interesu. To, međutim, istovremeno znači i nešto više od same sposobnosti da se odgovori na pritiske. Znači sposobnost da se izađe iz duge istorijske defanzive i uđe u fazu političke inicijative, u kojoj se budućnost ne dočekuje kao prijetnja, nego oblikuje kao cilj, jer zajednice koje nakon tri decenije znaju samo da brane ono što su stekle rizikuju da vremenom izgube i smisao i snagu, dok one koje u istom trenutku nauče da svoje iskustvo pretvaraju u strategiju dobijaju pravo na trajanje.

Vaskrsenje u političkom smislu ne znači emociju, nego kapacitet, ekonomsku održivost, institucionalnu stabilnost i sposobnost da se upravlja procesima, a ne samo reaguje na njih.

Republika Srpska, drugim riječima, ulazi u fazu u kojoj više nije dovoljno braniti postojeće, nego je potrebno definisati sopstveni razvojni i politički okvir unutar svijeta koji se brzo mijenja.

U takvom geopolitičkom rasporedu, pitanje Republike Srpske neizbježno se vraća i na svoju istorijsku osnovu, jer Drina u srpskoj istoriji nije samo rijeka, nego linija trajanja jednog političkog iskustva, zbog čega pitanje srpske državnosti na zapadnoj obali Drine nije pitanje trenutka, nego pitanje trajanja.

Simbolika trideset treće godine zato nije slučajna. Ona je podsjetnik da društva koja su prošla kroz dugotrajna iskušenja ponekad dolaze do tačke u kojoj više nije presudno šta su sve izdržala, nego šta su iz tog iskustva u stanju da stvore.

I zato se danas pred Republikom Srpskom postavlja pitanje koje je istovremeno i političko i istorijsko: da li je upravo ova trideset treća godina trenutak vaskrsenja srpske državnosti na zapadnoj obali Drine.