Argumenti za ostanak OHR-a

Javnost je ispunjena diskusijama o tome da li Visoki predstavnik treba da ode iz BiH i da se njegova svita raspusti. Tradicionalno, javnost u BiH ima suprotstavljene stavove o tome i to po istorijiskim, etničkim, nacionalnim, identitetskim, entitetslim i drugim dijametralama. Situacija u svijetu je dosta slična.

Ono što je za nas neuobičajeno i netradicionalno, jeste da pokušamo razumijeti argumente druge strane. Pa hajde da se potrudimo.

Istorijska perspektiva

Odmah na početku ćemo uočiti da su tokom istorije imperijalne sile svoju dominaciju rijetko su opravdavale isključivo golom vojnom ili ekonomskom silom. Naprotiv, nastajale su da izgrade čitav sistem ideja i argumenta koji je trebao da njihovu vlast pokaže kao legitimnu, korisnu ili čak neophodnu. Ti argumenti mijenjali su se kroz različite istorijske periode, ali su u osnovi služili istioj svrsi a to je opravdanje političke i ekonomske vlasti nad drugim narodima.

Jedno od najrasprostranjenijih opravdanja bila je ideja civilizacijske misije. Evropske imperije su tvrdile da narodima nad kojima uspostavljaju vlast donosi pravo, obrazovanje, modernu državnu organizaciju, tehnološki napredak i infrastrukturni razvoj. Francuska kolonijalna politika razvila je koncept civilizacijske misije, dok je u britanskoj političkoj i kulturnoj tradiciji značajno mesto zauzela ideja da razvijeni narodi imaju moralnu obavezu da vode i obrazuju. razvijenim. Na taj način imperijalna vlast nije predstavljena kao eksploatacija, već kao usluga i doprinos napretku čoveka.

Snažno uporište imperijalizam je našao i u religijskim argumentima. Osvajanja i kolonizacija često su prikazivani kao sredstvo širenja hrišćanstva i spasenja duše. Posebno tokom perioda španske i portugalske ekspanzije, osvajački pohodi su predstavljeni kao božjanska misija usmjerena na preobraćenje nehrišćanskih naroda. Religijski motivi nisu bili jedini pokretač kolonijalnih projekata, ali su pružali snažan moralni okvir kojim su opravdani politički i ekonomski interesi imperije.

Tokom devetnaestog vijeka razvijen je i argument modernizacije. Prema ovom shvatanju, jedini narodi navodno još nisu dostigli stepen političke i društvene zrelosti neophodan za samostalno upravljanje. Imperijalna vlast je zato predstavljana kao privremeno starateljstvo koje treba da pripremi kolonijalne narode za budućnost samouprave. Ideja da su određena društva nespremna za nezavisnost kasnije je našla odraz i u pojedinim međunarodnopravnim rješenjima nakon Prvog svjetskog rata, kada su određene teritorije teritorije obrazovanja pod postavkom da se uređuje još nisu sposobne za potpunu samostalnost.

Posebno značajnu ulogu imale su rasne teorije koje su se razvijale tokom devetnaestog i početkom dvadesetog veka. Pod uticajem pseudonaučnih koncepcija o rasnoj hijerarhiji, mnoge imperijalne sile tvrde su da postoje narodi koji su prirodno predodređeni za vladavinu i oni koji su predodređeni da budu vođeni. Takve teorije nastajale su da kolonijalnu dominaciju predstavljaju kao prirodno stanje stvari, a ne kao rezultat političke i vojne moći. Ako su nakon Drugog svetskog rata ove ideje temeljno diskreditovane, njihov uticaj na formiranje kolonijalnog sistema bio je izuzetno veliki.

Imperije su svoju ekspanziju često opravdavale i argumentima bezbjednosti. Osvajanje novih teritorija predstavljeno je kao neophodna mjera za zaštitu trgovačkih puteva, granica ili strateških interesa. Umjesto agresivne ekspanzije, imperijalna politika je opisivana kao preventivna odbrana od potencijalnih konkurenata i prijetnji. Na taj način je širenje sfere uticaja prikazano kao uslov očuvanja stabilnosti i mira.

Ekonomski argumenti uzimali su posebno mesto u imperijalnom diskursu. Zagovornici imperijalizma tvrdili su da kolonijalna uprava podstiče razvoj trgovine, izgradnju puteva, željeznica i luka, kao i integraciju lokalnih ekonomija u globalne tokove. Među tim, brojni kritičari su ukazivali da su glavni korisnici ovakvog sistema bili upravo metropole, dok su kolonije često ostajale zavisne od izvoza sirovina i uvoza gotovih proizvoda. Zbog toga se ekonomski razvoj kolonije sve češće posmatrao kao sporedni proizvodni sistem čiji je primarni cilj bio zadovoljstvo interesa imperijalnih centara moći.

Značajno opravdanje pružala je i tadašnja pravna doktrina. U klasičnom međunarodnom pravu devetnaestog vijeka razvijena je podjeljena na takozvane civilizovane i necivilizovane narode. Puna prava i status subjekta međunarodnog prava priznavani su gotovo ekskluzivno evropskim državama i država koje su prihvatile evropske institucionalne i pravne standarde. Ovakvo shvatanje omogućavalo je da se kolonijalna uprava predstavlja kao pravno opravdan mehanizam upravljanja teritorijama koje navodno još nisu dostigle potreban stepen političkog i pravnog razvoja.

Nakon Drugog svjetskog rata većina ovih argumenata postepeno je izgubila svoju legitimnost. Razvoj prava naroda na samoopredjeljenje, proces dekolonizacije, univerzalna jednakost država i zabrana upotrebe sile temeljno su promijenili normativni okvir međunarodne zajednice. Ipak, savremene rasprave pokazuju da pitanje nije u potpunosti zatvoreno. Pojedini autori smatraju da su neki od klasičnih imperijalnih argumenata preživjeli u novim oblicima, kroz pozivanje na širenje demokratije, zaštitu ljudskih prava, humanitarne intervencije ili odgovornost za zaštitu stanovništva. Zato, rasprave o odnosu između imperijalizma, intervencionizma i savremenog međunarodnog poretka ostaje jedno od najaktuelnijih pitanja političke teorije i međunarodnog javnog prava.

Svaka sličnost je ista

Posmatrano iz te perspektive, zanimljivo je uočiti da se veliki broj argumenata koji se danas koriste u prilog ostanku Kancelarije visokog predstavnika u Bosni i Hercegovini može razumjeti kao savremena varijacija istorijskih obrazaca, ili narativa, za opravdavanje imperijalizma i intervencionizma.

Zagovornici ostanka OHR-a najčešće polaze od stava da domaće institucije još uvijek nisu dostigle stepen političke zrelosti i međusobnog povjerenja koji bi omogućio potpuno samostalno funkcionisanje "ustavnog" sistema (-Naravno da nije i nikada ni neće jer je riječ o ugovornom aranžmanu a ne o ustavnom režimu). Taj argument u značajnoj mjeri podsjeća na nekadašnje tvrdnje da su određena društva potrebno izvjesno vrijeme voditi i usmjeravati dok ne dostignu nivo neophodan za samoupravu.

Takođe, prisustvo OHR-a se opravdava potrebom očuvanja mira, stabilnosti i bezbjednosti. Prema ovom stanovištu, međunarodni nadzor predstavlja garanciju da neće doći do ozbiljnih političkih kriza, blokada institucija ili ugrožavanja Dejtonskog mirovnog sporazuma. I ovaj argument ima svoje istorijske prethodnike u tvrdnjama da šire političko prisustvo velikih sila nije izraz dominacije već nužan instrument očuvanja reda i sprečavanja sukoba.

Zagovornici OHR-a često ističu i potrebu za zaštitom demokratije, vladavine prava i ljudskih prava. Na taj način uloga visokog predstavnika predstavlja se kao mehanizam kojim se obezbjeđuje funkcionisanje institucija u skladu sa savremenim evropskim i međunarodnim standardima. U odnosu na ranije istorijske modele, nekadašnji jezik civilizatorske misije zamijenjen je jezikom demokratske tranzicije, evropskih integracija i zaštite univerzalnih vrijednosti, ali struktura argumenta ostaje u velikoj mjeri prepoznatljiva, postoji viši normativni standard koji treba uvesti ili očuvati, a spoljašnji akter nastupa kao njegov garant.

Slično tome, potreba za nastavkom međunarodnog intervencionozma često se obrazlaže i ciljem ubrzavanja institucionalnog razvoja i integracije Bosne i Hercegovine u evropske i evroatlantske strukture. Ovdje se ponovo prepoznaje modernizatorski argument, poznat još iz kolonijalnog perioda, s tim što je nekadašnji pojam civilizacijskog napretka zamijenjen pojmovima evropskih standarda, dobrog upravljanja i institucionalne efikasnosti.

Naravno, može se reći da između klasičnog imperijalizma i savremenog međunarodnog angažmana postoje značajne (teorijske) razlike koje ne treba zanemariti. Istorijske imperije su primarno težile teritorijalnom širenju i ekonomskoj eksploataciji, dok se savremeni mehanizmi međunarodnog upravljanja formalno zasnivaju na mirovnim sporazumima, međunarodnim mandatima i proklamovanim ciljevima očuvanja mira i ljudskih prava. Ipak, praktično pitanje koje ostaje otvoreno jeste u kojoj mjeri se savremeni oblici međunarodnog intervencionizma oslanjaju na iste logičke pretpostavke koje su nekada služile kao opravdanje imperijalne vlasti:

- da određena zajednica još nije u potpunosti sposobna da samostalno upravlja sopstvenim političkim razvojem;

-da joj je potreban spoljni garant stabilnosti i da postoje univerzalni standardi čije sprovođenje opravdava ograničenje lokalne političke autonomije.

Očigledno, rasprave o ulozi OHR-a daleko prevazilaze okvire Bosne i Hercegovine i sažimaju širu problematiku o odnosu suvereniteta, međunarodnog (globalnog) upravljanja i naslijeđa imperijalnih ideja u današnjem svijetu. S toga je i razumljiva pažnja koja se ovom pitanju posvećuje od strane najznačajnijih aktera u međunarodnoj zajednici i pored svih drugih plamtećih pitanja.

Zanimljiva bi bila analiza logike i istorije argumenata na koje se poziva Republika Srpska u svojim zahtjevima za gašenjem OHR-a. Ali to prepuštamo drugoj strani kao civilizacijske zadatak. Dostižan - nadam se.