Duval: Između svjetle i tamne strane

Ovih dana svijet filmske umjetnosti postao je siromašniji za još jedno veliko glumačko ime. Robert Duval preminuo je u 95. godini života, ostavivši sedmu umjetnost bez jednog od rijetkih glumaca koji je uspijevao da u svom liku prikaže dualnost ljudske prirode, odnosno svijetlu i tamnu stranu lika koji je igrao. Ono što se u svijetu glume zove „raspon“, karakteristiku koju su u svom glumačkom umijeću imali samo rijetki glumci ili glumice, a koju je Duval uspio da podigne do najvišeg stepena. Bio je vješti virtuoz čiji je opus obuhvatao niz nezaboravnih likova, od propalog kantri pjevača, mafijaškog savjetnika, harizmatičnog propovjednika pa sve do psihotičnog vojnog komandanta, korumpiranog televizijskog direktora i tihog, ali jezivog komšije, a da ne pominjemo mnoštvo kauboja, kao i Dvajta Ajzenhauera i Staljina. Rođen u Kaliforniji, a odrastao u Merilendu, Duval se, možda više od bilo kog glumca svog vremena, duboko poistovjećivao sa svijetom američkog juga. Iz uloge u ulogu koristio je južnjački naglasak i opušten ritam govora kako bi vjerodostojno prikazivao ljude iz tog regiona, i šarmere i nemilosrdne ljude, svakog suptilno drugačijeg od prethodnog, stvarajući svaki svoj lik hirurškom preciznošću. Njegovi likovi su mogli biti puni ljubavi ili brutalni, nježni ili ubilački nastrojeni, a poseban kvalitet u njegovoj glumi bio je da su ponekad i jedno i drugo istovremeno. Nije pretjerivanje reći da je Duvalova glumačka karijera bila svojevrsno istraživanje dualnosti svih nas.

Pažnju javnosti prvi put je privukao kao Bu Radli, tajanstveni pustinjak u adaptaciji romana „Ubiti pticu rugalicu“ iz 1962. godine. Spomenuta dualnost je već bila prisutna: svi oko njega su mislili da je Bu čudovište, a ispostavilo se da je zaštitnik. Počeci Duvalove glumačke karijere vezani su za pozorište, kao i televiziju, gdje je šezdesetih godina prošlog vijeka ostvario niz uloga, ali nakon što se istakao u filmu „MASH“ (kao uštogljeni major Frenk Brns, zavodnik „Hot Lips“ Hulihan), pred njim je bio samo jedan put — onaj na filmskom platnu. Nedugo nakon ovog ostvarenja uslijedila je uloga koja mu je obilježila karijeru, uloga Toma Hejgena, odanog i pouzdanog advokata irsko-njemačkog porijekla i savjetnika porodice Korleone u „Kumu“ i njegovom nastavku. Iako dio mafijaške porodice, Duvalov Hejgen imao je osobine koje su djelovale istovremeno korporativno i sveštenički: smireni osjećaj za pravednost i lojalnost, uz jezivu sposobnost da se stopi sa okolinom kada je to potrebno. Njegov nastup bio je toliko ubjedljiv da je bilo teško posmatrati Duvalovu izvedbu i ne pretpostaviti da ga upravo te osobine definišu kao glumca.

Ipak, koliko god bio upečatljiv igrajući Toma Hejgena, Duval je čekao svoju priliku da publici pokaže sve što umije. U filmu „TV mreža“, kao izvršni potpredsjednik TV mreže "UBS", gladan profita, predstavio se na nov način. To je bila druga strana Duvala, šoumen koji se u svakoj prilici razmeće, amoralna duša zabave, sa osmijehom širokim poput ajkulinog. Tu se jasno moglo vidjeti pravo značenje Duvalovog „raspona“. Rijetko ko je mogao tako ubjedljivo da odigra otmenog džentlmena, da otjelotvori samu suštinu pristojnosti, ali ipak, bio je vođen potrebom da istražuje i mračnu stranu, i to je činio temeljno kao rijetko koji glumac u posljednjih pola vijeka.

Godine 1979. to je demonstrirao dva puta. U filmu „Veliki Santini“, Duval je pružio ono što se tada činilo, a i danas se čini, kao definicija uloge oca koji uništava život svoje djece surovošću svojih zahtjeva. Njegov „Bul“ Mičam je hipnotišuće slojevit čovjek, destruktivan otac koji se ipak nikada ne može opisati kao običan negativac. A u „Apokalipsi danas“, Duval je, kao pukovnik Kilgor — ljubitelj surfovanja, golih grudi i sa šeširom američke konjice — oslobodio nezaboravnog manijaka koji je bio toliko satiričan, a istovremeno toliko životno stvaran, da je značajno doprinio samoj poenti Kopolinog filma. Duvalovo izgovaranje rečenice „Volim miris napalma ujutru. Miriše na... pobjedu“ postalo je svojevrsna tragikomična labudova pjesma američke imperijalne vojne moći.

Ipak, Duval je tek hvatao zalet za svoje glumačke bravure, ali jedno je bilo jasno, da će se njegove uloge namjerno oslanjati na obje strane te dualnosti. Zato je i dobio „Oskara“ za najbolju mušku ulogu u filmu „Nežna milosrđa“. Njegov Mek Sledž bio je ćutljivi bivši alkoholičar koji cijeli film pokušava da se popravi, ali ono što je ulogu učinilo velikom bila je njegova progonjena podsvijest — nagovještaj svih loših mjesta na kojima je Mek bio, koje je Duval provlačio između redova. To isto bogatstvo, taj zreli moralni talas čovjeka koji balansira između viteza i propalice, mogao se jasno primijetiti u policijskoj drami „Boje nasilja“ i u „Usamljenoj golubici“, TV vestern miniseriji iz 1989. koja je Duvalu omogućila jednu od njegovih najkompleksnijih uloga, kao i u pomalo zaboravljenoj filmskoj adaptaciji romana Margaret Atvud, „The Handmaid’s Tale“, gdje je glumac vješto balansirao između nastojanja da se zbliži sa svojom sluškinjom (Nataša Ričardson) i „treniranja strogoće“ koja je bila u opisu posla svakog komandanta Gileada.

Pored glumačkog posla, Duval se okušao i kao režiser nekolicine filmova, među kojima je i „Apostol“ iz 1997. godine, gdje je, po mnogima, ostvario jednu od svojih najboljih uloga (ako je uopšte moguće rangirati njegove uloge). Duval igra „Sonija“ Djevija, lokalnu zvijezdu, propovjednika koji zauzima moćnu poziciju u svojoj crkvi u Teksasu. On je duboko religiozan čovjek, dok je istovremeno narcis koji živi za sopstvena zadovoljstva. Zbog toga njegova žena (Fara Foset) započinje aferu sa mlađim sveštenikom i pokušava da ga svrgne sa čela crkve. Na jednoj utakmici bejzbola, Soni se potuče sa tim sveštenikom i na kraju ga udari bejzbol palicom u glavu.

Udarac nije jak, ali upravo u toj dvosmislenosti postavlja se pitanje: koliko je ovaj božji čovjek zapravo nasilan? Da li je samo bijesan ili je spreman da ubije? Duval zapravo pita: šta njegov lik nosi duboko u sebi, u srcu? Šta je svima nama u srcima? To je pitanje koje je Duval postavljao tokom čitave svoje karijere. „Apostol“ je studija lika u kojoj posmatramo kako se sveto i svjetovno, obožavanje Boga i obožavanje samog sebe, bore u duši jednog čovjeka.

Veliki glumac ostao je aktivan na filmskom platnu i u devetoj, pa i u desetoj deceniji svog života, ostvarivši kratke, ali efikasne role poput one pored Toma Kruza u „Jack Reacher“ i Kristijana Bejla u filmu „The Pale Blue Eye“, kada je imao 91. godinu. Na žalost, svjetsko glumište ostalo je bez glumca za koga je teško reći da li je bio bolji u glavnim ili sporednim ulogama i koji je kroz sve svoje uloge konstantno pokazivao ono što ljudsko biće jeste u svom najboljem i najgorem izdanju.