Kako je mit o bogovima postao sluga ekrana

Odnos Holivuda prema grčkoj mitologiji može se opisati kao vječita romansa iz interesa. Holivud nikada nije bio vjerni prevodilac antičkih tekstova, već je uglavnom bio fokusiran na bezobzirno recikliranje koje antičke mitove koristi kao besplatan rudnik za spektakl, preoblikujući ih prema modernim ideološkim i komercijalnim šablonima. Najveći sukob između grčkog mita i fabrike snova leži u samoj suštini narativa: grčki mitovi su duboko fatalistički, u njima heroji neizbježno pate zbog sudbine ili sopstvenog ponosa, dok američki blokbaster imperativno zahtijeva da likovi imaju potpunu kontrolu nad svojim usudom. Primjeri ove dramaturške hirurgije su brojni. U filmu „Troja“ (2004) bogovi su potpuno izbačeni iz jednačine, proročica Kasandra je svedena na marginu, a Ahil je pretvoren u modernog, neshvaćenog antiratnog heroja umjesto u brutalnog poluboga vođenog božanskim gnjevom. Slična „diznizacija“ može se primijetiti i kod animiranog „Herkula“ (1997), gdje su Zevs i Hera prikazani kao brižni, monogamni roditelji, dok je izbrisana surova činjenica da je Hera u izvornom mitu proklela Herkula i natjerala ga da ubije sopstvenu porodicu.

Vizuelni kod ovih adaptacija mijenjao se uporedo sa tehnologijom, krećući se od taktilne magije do digitalnog šuma. Šezdesetih i osamdesetih godina prošlog vijeka, zahvaljujući pioniru stop-moušn efekata Reju Harihauzenu, klasici poput „Jasona i Argonauta“ (1963) i originalne „Borbe titana“ (1981) koristili su praktične efekte koji su monstrumima davali opipljivost i pozorišnu dramatičnost. Nasuprot tome, rimejk „Borbe titana“ (2010) i Singovi „Besmrtnici“ (2011) označili su prelazak na CGI estetiku koja direktno kopira akcione video-igre poput „Boga rata“ („God of War“). Bogovi su obučeni u blještave zlatne oklope, a akcione scene su izgubile utemeljenje u priči, postajući čisti vizuelni spektakl podređen generaciji odgojenoj na pedovima. Svemu tome treba dodati i tipično holivudsko „koga briga za tuđu mitologiju i istoriju“, pa je tako od gomile specijalnih efekata Pegaz u „Borbi titana“ pocrnio od muke, dok je Tezej u „Besmrtnicima“ sin žene čiji je moral u najmanju ruku upitan, a ne atinski princ i sin kralja Egeja. Kada bi se Holivud pitao, ko zna kako bi se zvalo Egejsko more.

Pored estetske, mit u Holivudu ima i jasnu političku funkciju; kroz istoriju je služio kao geopolitička metafora, što je najočiglednije u filmu „300“ (2006) Zaka Snajdera, koji istoriju tretira kao čisti mačo-militaristički mit. Iako bi se opravdanje moglo pronaći u činjenici da je riječ o ekranizaciji stripa, Snajder je pretvorio Spartance u isklesane supervojnike koji brane apstraktnu „zapadnu slobodu“ od monstruoznih, dekadentnih i rasno neodređenih istočnjačkih Persijanaca, kreirajući školski primjer moderne ideološke propagande kroz estetiku stripa.

Stvari je malo ublažio Kristofer Nolan sa svojim trosatnim spektaklom „Odisej“. Umjesto klasičnog holivudskog pristupa koji mitu oduzima dubinu zarad spoljašnjeg sjaja, Nolan radi nešto radikalno drugačije: on ide unutra, pretvarajući epski povratak kući u intimnu dekonstrukciju ratnog veterana koji pokušava ponovo pronaći ljudskost. Teret ovog ambicioznog koncepta u potpunosti nosi Met Dejmon, čiji portret naslovnog junaka zaslužuje visoku ocjenu. Dejmon pruža jednu od najzrelijih uloga u svojoj karijeri. Fizički impresivan, ali emocionalno potpuno ogoljen, on sjajno balansira između mitskog vođe i traumatizovanog čovjeka pritisnutog težinom sopstvenih brutalnih odluka tokom masakra u Troji.

Ipak, ni Nolanov film nije u potpunosti zadovoljio, ili bolje rečeno, razočarao je poznavaoce grčkog i antičkog mita, koji su mu uglavnom zamjerili da je odstupio od izvornog materijala, odnosno da je „modernizovao“ karaktere epa. Među onima koji su imali šta da zamjere Nolanu nisu bili samo filmski kritičari, već i ljudi koji su profesionalno vezani za antičke epove, poput prevodioca Emili Vilson, koja zamjera da je Odisejeva izvorna, antička lukavost pretvorena u modernu psihološku melanholiju. Ipak, Dejmonova izvedba progonjenog i izmučenog kralja Itake uspijeva da prizemlji Nolanovu kompleksnu, nelinearnu naraciju i pruži gledaocu svojevrsno emotivno sidro u moru masivnih vizuelnih efekata.

Na kraju, odnos Holivuda prema grčkoj mitologiji pati od istog grijeha kao i antički heroji – od ponosa. Studiji su predugo vjerovali da mogu poboljšati priče koje su preživjele tri milenijuma tako što će ih provući kroz korporativni i pojednostavljeni filter. Ipak, blagi iskoraci poput najnovije „Odiseje“ i Dejmonovog duboko humanizovanog nastupa pokazuju da spas mita na velikom platnu ne leži u pretvaranju bogova u superheroje iz stripova, već u prepoznavanju onoga što mitove čini besmrtnima: njihove sposobnosti da, kroz metaforu i tragediju, ogole univerzalnu i nepromjenljivu suštinu ljudske prirode.