Plug nema alternativu

Plug je metaosnov naše civilizacije. Nije pretjerano reći da je logika pluga to što određuje cjelokupnu istoriju naše civilizacije od neolita do danas. Taj izum pokretan silom, i njegova invazivna priroda, odredili su pojavu i razvoj društvenih odnosa, kulture i religije, ekonomije, demografije, država, granica, ratova... Danas se čini kao da smo stigli do ruba ovako izgrađene civilizacije. Pitam se da li bi njen eventualni kraj značio i kraj logike koja ju je razvila ali i dovela do ponora? Pitanje je šire od pitanja sudbine pluga kao alata i odnosi se na trajnost logičkog modela koji je on duboko urezao.

Aktuelni čas

Nakon dva svjetska rata koja su, kao i svi ratovi, u osnovi vođena zbog povećanja vlastite njive, uspostavili smo sistem kolektivne bezbjednosti. Ovaj sistem je trebalo da omogući raspodjelu slobode i hljeba među ljudima tako da niko ne oskudijeva ni u jednom ni u drugom. Danas, pred našim očima taj poredak nepovratno tone pod pritiskom tereta koji je trebalo da nosi i ratova koje je trebalo da spriječi.

Ukoliko aktuelni proces posmatramo kroz prizmu istorijske povezanosti tehnologije, moći i prava, postaje jasno da se ne radi o prolaznom poremećaju, već o dubokoj strukturnoj transformaciji. Naime, poslijeratni međunarodni poredak, koji je formalno bio zasnovan na multilateralizmu i pravu, u svojoj suštini je predstavljao specifičnu konfiguraciju odnosa prava i američke moći. Ta dva elementa su se međusobno uslovljavala i međusobno ojačavala. Njihov savez je omogućio intenzivnu kodifikaciju, razvoj međunarodnih institucija i širenje normativnih režima u gotovo svim oblastima međunarodnog javnog prava. Dakle, poredak nikada nije bio autonoman, već podržan i razvijan od strane jedne dominantne sile.

Međutim, kako su se konstelacije moći globalno promijenile, tako su se unutrašnje protivrječnosti poretka pretvorile u njegove trajne pukotine. Evidentno, slabljenje dominantne sile nije dovelo samo do političke nestabilnosti, već i do erozije pravnih i institucionalnih struktura koje su bile izgrađene na njenoj podršci. U onoj mjeri u kojoj je poslijeratni poredak bio komplementaran sa američkom moći, u toj mjeri je njen relativni pad povukao sa sobom i slabljenje ključnih elemenata multilateralizma, uključujući mjerodavnost međunarodnog prava, institucionalnu stabilnost i univerzalnost normi. Dakle, riječ je o kraju jedne konfiguracije moći i kraju jednog konkretnog civilizacijskog modela. Slično kao što je otkriće pluga označilo prelazak iz jednog oblika društvene organizacije u drugi, tako i raspad poretka zasnovanog na američkoj hegemoniji označava ulazak u novu fazu odnosa, koju karakteriše veća disperzija moći, fragmentacija pravnih režima i preispitivanje temeljnih civilizacijskih principa.

Ipak, sam prelazak u novu fazu ne znači po sebi kraj plužnog logičkog modela koji se zasniva na na kontroli prostora, akumulaciji resursa i hijerarhiji moći. Civilizacije su i ranije dolazile i prolazile ali je logika ostajala ista. Brazda pluga je dublja od svake civilizacijske brazde.

Retrospektiva

Istorijski posmatrano otkriće pluga predstavlja jedan od ključnih tehnoloških preokreta u istoriji čovječanstva, čije posljedice daleko prevazilaze sferu agrarne ekonomije i determinišu same temelje društvene organizacije, pravnih odnosa i kulturnih obrazaca. Naime, u ranim neolitskim zajednicama, obrada zemlje je bila usko povezana sa kućnim okruženjem i zasnivala se na relativno jednostavnim tehnikama, koje nisu zahtijevale značajnu fizičku snagu niti složenu organizaciju rada. Ratarstvo je bilo uglavnom ženska djelatnost iz čega je proizilazio njihov društveni značaj. Uvođenjem pluga, koji je u početku bio vučen ljudskom snagom, a kasnije i pripitomljenim životinjama, dolazi do promjene u strukturi podjele rada tj. muškarci postaju ratari, čime njihov rad i uloga postaju društveno značajniji. Takođe, povećanje produktivnosti koje je plug omogućio dovelo je do stvaranja stabilnih viškova hrane, što je predstavljalo preduslov za demografski rast, razvoj ekonomije i urbanizaciju. Viškovi su omogućili pojavu društvenih slojeva koji nisu direktno uključeni u proizvodnju hrane, kao što su zanatlije, trgovci, vojnici, trgovačke i upravljačke strukture. Na taj način, plug posredno učestvuje u nastanku kompleksnijih društvenih organizacija, uključujući rane oblike državnosti. U tom kontekstu, zemlja više nije bila samo sredstvo preživljavanja, već je postala predmet vlasništva, raspodjele i kontrole, što vodi ka razvoju pravnih normi koje regulišu odnose u vezi sa zemljištem, njegovim sticanjem, korišćenjem, prometom i nasljeđivanjem.

Kulturne i simboličke dimenzije ovog procesa takođe su značajne. Zemlja, koja je u ranijim fazama često percipirana kroz prizmu plodnosti i prirodnih ciklusa, u kontekstu plužne poljoprivrede postaje objekat sistematske kontrole i eksploatacije. Ta promjena u percepciji odražava se i u mitološkim i religijskim predstavama, u kojima se naglasak postepeno pomjera sa pasivnog prihvatanja prirodnih procesa na aktivnu transformaciju prirode ljudskim djelovanjem.

U tom smislu, plug ne treba shvatiti samo kao tehnički alat, već i kao simbol novog odnosa između čovjeka i prirode, zasnovanog na intervenciji, kontroli i produkciji, ali, isto tako i logički model odnosa između pojedinaca i kolektiviteta među sobom. U krajnjoj liniji, čime bi plužna logika kontrole prostora, akumulacije resursa i hijerarhije moći uopšte i mogla biti zamijenjena?