Protodiplomatija Republike Srpske?

Diplomatske aktivnosti Republike Srpske operišu u prostoru koji je sa jedne strane omeđen njenom državotvornošću, širokim nadležnostima i centralizovanom funkcionalnošću. Druga međa jeste međunarodni ugovor (Aneks IV). Tim ugovorom Republika Srpska je svoju izvornu spoljno-političku nadležnost izričito ustupila predsjedništvu BiH. Ovde nije riječ o tome da je Republika Srpska pored političkih, zadržala i ugovorne instrumente za kontrolu spoljne politike BiH. Ovde je pogled usmjeren samo na Republiku Srpsku.

Nije novina da Republika Srpska pretenduje na subjektivitet u međunarodnim odnosima i da za to gradi kapacitete. Sličnu stvar čine i neki dugi entiteti koji svoje nadležnosti i postojanje crpe iz domaćeg ustava npr. Katalonija ili Kvebek. Ipak, za razliku od njih, Republika Srpska predstavlja rezultat ostvaren u interakciji između vlastite suverenosti i međunarodne zajednice (ne samo cenralnih organa). Kao takva, ona je utemeljena u međunarodnom pravu, i međunarodni odnosi su joj prirodno stanje što se ne može reći za druge entitete. Ovo primjećuju i strani analitičari kada uočavaju da za razliku od Katalonije ili Kvebeka, Republika Srpska nije dio klasične federalne države sa jasno podijeljenim nadležnostima, već entitet čiji je status rezultat međunarodnog mirovnog sporazuma i međunarodnog kompromisa (Marciacq, 2015).

Zbog toga, njene diplomatske aktivnosti imaju dvostruku funkciju, istovremeno su instrument ekonomskog i kulturnog međunarodnog pozicioniranja, ali i sredstvo unutrašnje političke borbe za očuvanje ili proširenje dejtonskih nadležnosti.

Međunarodnopravna utemeljenost Republike Srpske, i ugovornopravna uslovljenost Bosne i Hercegovine, proizvode dodatne specifičnosti pozicija Republike Srpske u odnosu na druge nedržavne aktere. Tako, njena diplomatija se razvija u okruženju međunarodnog protektorata i značajne uloge međunarodnih organizacija u BiH, što dovodi do intenzivnih i dinamčnih odnosa entitetskih vlasti i međunarodne zajednice. Zatim, za razliku od administrativnih jedinica u stabilnim federacijama, Republika Srpska egzistira u postkonfliktnom okruženju, gdje su pitanja identiteta, suverenosti i ugovorenih nadležnosti podložna čestim sporenjima i konfrontacijama, što njenim diplomatskim aktivnostima daje vitalni značaj. Razumije se da je jedno biti formalni subjekt međunarodnog prava, a sasvim drugo stvarni subjekt međunarodnih odnosa.

Terminološka zbrka ili evolucija

U ovom tekstu međunarodne aktivnosti Republike Srpske su označene kao „diplomatske“. Većina ih označava kao „paradiplomatske“, jednako kao i one koje provode Katalonija ili Kvabek. Pojedini, najnovije aktivnosti zvaničnika Republike Srpske iz izvršne i zakonodavne vlasti označavaju kao „protodiplomatske“. Razlika između ovih pojmova nije samo terminološka. Za razliku od funkcionalne paradiplomatije (koja je usmjerena na ekonomske, trgovinske, tehničke i razvojne ciljeve) i identitetske paradiplomatije (koja služi jačanju nacije unutar postojeće države), osnovna karakteristika protodiplomatije je nastojanje da se obezbijedi međunarodno priznanje (Paquin, 2022). Dakle, protodiplomatija predstavlja „diplomatiju u godinama koje prethode nezavisnosti“ i uključuje traženje spoljnih saveznika, lobiranje kod stranih vlada, pokušaje otvaranja „protoambasada“, zaključivanje „protosporazuma“ i izgradnju diplomatske infrastrukture koja bi olakšala tranziciju ka nezavisnosti. Paradigmatski primjer protodiplomatije predstavljaju aktivnosti privremenih institucija na Kosovu i Metohiji, koje su prije formalnog proglašenja nezavisnosti 2008. godine, sistematski radile na izgradnji spoljnih kontakata, predstavništava, političke podrške kao i na internacionalizaciji pitanja statusa. Za razliku od klasične paradiplomatije, gdje region djeluje u okviru ustavnog poretka matične države, kosovska protodiplomatija bila je usmjerena ka uspostavljanju paralelne institucionalne mreže i postepenom sticanju priznanja od strane država. Efekat je očigledan, Kosovo je nakon jednostranog proglašenja nezavisnosti dobilo priznanje značajnog broja država.

Međutim, nije kosovski pristup koji je počivao na internacionalizovanom statusu Kosova i Metohije (dosta lošija pozicija u odnosu na međunarodni, ugovorno-pravni, status npr. Republike Srpske), jedini. Tu je i Kurdistan (Irački Kurdistan), koji predstavlja primjer dugotrajne i institucionalizovane protodiplomatije unutar formalnog federalnog okvira. Kurdistan, administrativna jedinica, je nakon 2003. godine i usvajanja iračkog Ustava iz 2005. godine dobio formalnopravni i institucionalni okvir za razvoj diplomatskih aktivnosti. Nedorečenosti i određena fleksibilnost ustavnih odredbi omogućile su regionu da razvije „izrazito visok nivo paradiplomatije“ sa naglašeno secesionističkom orijentacijom (Ababakr, 2023).

Osim federalističkog narativnog okvira, kurdska protodiplomatija oslanja se i na nacionalizam kao ključnu varijablu, koja je inače jedan od glavnih pokretača evolucije paradiplomatije u protodiplomatiju. Pored toga, protodiplomatija teži da dokaže političku i ekonomsku održivost buduće države, što je povezano sa neoliberalnim pristupom i naglaskom na međunarodnoj ekonomskoj saradnji kao dokazu vijabiliteta. Ipak, rezultati kosovskog i kurdskog pristupa se drastično razlikuju. Kurdistanska protodiplomatija, za razliku od kosovske, dovela je samo do značajnog stepena unutrašnje samostalnosti i međunarodne umreženosti, ali ne i do međunarodnog priznanja nezavisnosti. Referendum o nezavisnosti iz 2017. godine nije doveo do statusne promjene Kurdistana.

Prosto, u 21. vijeku iz ustavne kože se ne može. Rezultanta nacionalizma i federalizma je nula.