Šta EU radi u borbi protiv rastuće nestašice vode?

Zbog sve ozbiljnije situacije, Evropska unija je odlučila da nestašicu vode tretira kao vanredno stanje, javlja Euronews .

Prema Indeksu eksploatacije vode (WEI+) Evropske agencije za životnu sredinu (EEA), vodni resursi su pod pritiskom kada se koristi 20 procenata obnovljivih zaliha slatke vode, dok se korišćenje od 40 procenata smatra kritičnim. Evropska komisija navodi da se danas 30 procenata Evropljana i 20 procenata teritorija svake godine suočava sa nestašicom vode.

Iako trenutne temperature produbljuju krizu isušivanjem zemljišta i smanjenjem nivoa rijeka, pravi uzrok problema je vodovodni sistem, koji je već na ivici pucanja. Decenije zagađenja, prekomjerne upotrebe i lošeg upravljanja resursima oštetile su vodna tijela, ostavljajući EU sa vrlo malo resursa za borbu protiv krize.

Da bi se osiguralo stabilno snabdevanje, Evropska unija je u junu 2025. godine pokrenula Strategiju otpornosti na vodu. Cilj je zaštita ciklusa vode, negovanje ekonomije koja efikasno koristi resurse i obezbjeđivanje pristupa čistoj i pristupačnoj vodi.

Ekonomija

Suša obrala i duvan

„Voda više nije samo investicija u životnu sredinu. To je investicija u blagostanje ljudi, bezbjednost hrane u Evropi, javno zdravlje, ekonomsku konkurentnost i otpornost. Ako Evropa danas ne uloži dovoljno u vodu, posljedice neće prvo osjetiti institucije, već obični ljudi“, rekao je Tomas Bahada, poslanik Evropskog parlamenta i izvestilac za Strategiju otpornosti na vodu.

Zašto se vodni resursi Evrope iscrpljuju?

Pritisak vode se javlja iz više razloga. Evropa se u velikoj mjeri oslanja na vodu za poljoprivredu, industriju i proizvodnju energije, što dovodi do prekomjerne potrošnje. Izvještaj EEA pokazuje da je ukupno crpljenje vode smanjeno za 14 procenata između 2000. i 2023. godine, ali EU i dalje crpi oko 200.000 kubnih metara godišnje.

Ovo često prevazilazi stopu prirodnog obnavljanja i iscrpljuje riječne tokove i podzemne vode. Nove industrije koje intenzivno koriste vodu, kao što su proizvodnja poluprovodnika i centri podataka, još brže iscrpljuju zalihe. Iako bi ponovna upotreba otpadnih voda mogla smanjiti pumpanje, Evropa reciklira samo 2,4 procenta takve vode.

Pored toga, Evropa gubi 23 odsto prečišćene vode zbog lošeg upravljanja javnim mrežama. „Širom Unije nastavljamo da gubimo ogromne količine vode za piće kroz stare cevi pre nego što ona uopšte stigne do slavina“, upozorio je Bahada.

Izvještaj EurEau za 2026. godinu pokazuje blago smanjenje gubitaka vode na oko 23,5 odsto u poređenju sa 24 odsto u 2021. godini, ali države članice i dalje ne ulažu dovoljno u održavanje infrastrukture. Njemačka godišnje ulaže 9 milijardi evra, Francuska 6,5 milijardi evra, dok Slovenija izdvaja samo oko 100 miliona evra. Istraživačka služba Evropskog parlamenta (EPRS) kaže da će sve veća urbanizacija i migracije povećati potražnju za vodom, posebno u sjevernoj i zapadnoj Evropi, što zahtijeva modernizaciju i proširenje infrastrukture.

Ekonomija

Suša ugrozila energo sektor u Srpskoj

Klimatske promjene dodatno pogoršavaju situaciju. Prema podacima programa Kopernikus, temperature u Evropi rastu za 0,56 stepeni Celzijusa po deceniji, što je znatno brže od globalnog prosjeka od 0,27 stepeni.

Suše su postale češće, pogodivši 601.193 kvadratnih kilometara zemljišta u 2024. godini. Više od 33.000 kvadratnih kilometara šuma i skoro 88.000 kvadratnih kilometara useva je uništeno. EEA predviđa da će se suše intenzivirati do 2050. godine, što će dodatno povećati isparavanje vode.

Kako se rezerve smanjuju, zagađenje postaje sve veći problem, smanjujući količinu čiste, upotrebljive vode. EEA je za Evronjuz rekla da klimatske promjene utiču na kvalitet podzemnih voda kombinacijom zagađenja i prekomjerne zahvatanja. Na primjer, ako se previše vode crpi iz vodonosnog sloja, koncentracija hranljivih materija i hemikalija može se povećati jer su zagađivači manje razblaženi.

Strategija otpornosti na vodu

„Strategija otpornosti na vodu menja jednu veoma važnu stvar: mijenja način na koji razmišljamo o vodi“, rekao je Bahada. Strategija planira da obezbjedi dugoročne zalihe kroz više od 50 mjera, a sistem praćenja pokazuje da su tri mjere već u potpunosti sprovedene. Strategija se bavi problemom prekomernog pumpanja i degradacije zemljišta zaštitom količine i kvaliteta vodenog ciklusa.

Projekat „Sunđerni objekat“ obnavlja sposobnost ekosistema da zadržavaju, prečišćavaju i oslobađaju vodu, podržavajući biodiverzitet. Zajednički indikatori nestašice i sistemi ranog upozoravanja prate dostupnost vode i rizike od suše kako bi pomogli Evropi da se bolje pripremi.

Da bi se osigurao kvalitet, strategija radi na smanjenju zagađenja i uklanjanju štetnih materija iz vode za piće. Strožija primjena Okvirne direktive o vodama trebalo bi da poboljša ekološki status rijeka i jezera. Princip „efikasnost vode na prvom mjestu“ ima za cilj ekonomiju koja minimizira otpad prije nego što se okrene novim izvorima, kao što je desalinizacija.

EU planira da poveća efikasnost korišćenja vode za 10 procenata do 2030. godine kroz ponovnu upotrebu u poljoprivredi, industriji i javnom vodosnabdevanju. Pametno planiranje će ograničiti potrebe za vodom u industrijskom i digitalnom sektoru, smanjiti curenja u sistemima i ojačati kontrole.

Svijet

Ekstremni toplotni talas i suša Evropu će koštati stotine milijardi evra

Digitalni akcioni plan za vodu modernizuje upravljanje korišćenjem alata zasnovanih na podacima kao što su pametni brojila, prognoziranje zasnovano na veštačkoj inteligenciji, satelitsko praćenje vlažnosti zemljišta, digitalno navodnjavanje i sistemi za detekciju curenja. Bahada naglašava da je cilj od 10% važan politički signal, ali ne i krajnji cilj. Pošto klimatske promjene različito utiču na evropske regione, jedan cilj ne može odgovarati svima. Stoga on poziva na uvođenje ciljeva specifičnih za sektore i basene, koji bi uzeli u obzir različite rizike u poljoprivredi, industriji i energetici.

Posljednji stub strategije podstiče upotrebu proizvoda koji štede vodu i podržava određivanje cijena vode prema potrošnji i mogućnosti plaćanja. Ovo je da bi se obezbjedio pravedan pristup i podstakla štednja. Države članice moraju da obaveste građane o stanju vode kako bi javnost mogla da bude uključena u razvoj nacionalnih planova. Za Bahadu, investicija Evropske investicione banke od 15 milijardi evra je važan korak, ali on smatra da to nije dovoljno s obzirom na obim izazova. On je za poseban budžet za otpornost na vodu i želi da to ostane prioritet u sljedećem višegodišnjem finansijskom okviru EU.

Koje su zemlje najviše izložene riziku?

Južna Evropa ostaje najsušniji region. Vruća i suva klima povećava potražnju za vodom, uglavnom u poljoprivredi, što dovodi do toga da region troši većinu svoje slatke vode, a tokom najtoplijih mjeseci i sve raspoložive zalihe. U 2023. godini, nestašica vode pogodila je 28% kopnene površine i 32% Evropljana. U južnoj Evropi, 30% stanovništva živi pod stalnim vodnim stresom, a ta brojka raste na 70% ljeti zbog turizma, poljoprivrede i javne potrošnje. Kao odgovor na to, region crpi velike količine neobnovljivih fosilnih podzemnih voda, dodatno iscrpljujući rezerve.

Kipar i Malta su najviše pogođeni. Podaci pokazuju da je Kipar 2023. godine koristio 92,1 odsto svoje slatke vode, a Malta 66,7 odsto, što je znatno iznad kritične granice od 40 odsto. Uticaj suše na Kipru se povećao na 12,9 odsto teritorije, dok je na Malti pogodila čak 57,1 odsto površine.

Kipar ponovo koristi skoro 100 odsto svojih otpadnih voda, dok Malta reciklira samo 5 do 10 odsto. Oba ostrva imaju proširena postrojenja za desalinizaciju, koja im obezbjeđuju skoro svu potrebnu vodu za piće.

Sjeverna i Centralna Evropa se suočavaju sa različitim pritiscima, ali ostaju ispod kritičnog praga. U 2023. godini, indeks WEI+ je bio 0,3 procenta u Švedskoj, 4,4 procenta u Njemačkoj i 8 procenata u Poljskoj, uglavnom zbog potražnje u industriji i energetici. EEA kaže da bi prelazak na efikasnije sisteme hlađenja i korišćenje otpadne toplote iz elektrana moglo smanjiti potrošnju vode za čak 95 procenata.

Šta nestašica vode znači za građane?

Proizvodnja električne energije troši 33 odsto ukupne povučene vode. Nizak vodostaj reka može ugroziti rad termoelektrana, nuklearnih i hidroelektrana i otežati riječni saobraćaj.

Elektrane tada moraju da smanje svoj rad ili da se potpuno ugase, što utiče na snabdevanje električnom energijom, kao što se trenutno dešava u Mađarskoj i Rumuniji. U Švedskoj je nuklearna elektrana Ringhals morala da se ugasi u julu 2018. godine jer je temperatura mora dostigla 25 stepeni.

Svijet

Nivo Rajne pao ispod minimuma iz 1947. godine

Poljoprivreda koristi 31 odsto vode u Evropi. Nestašica vode znači manje žetve, što košta poljoprivrednike i remeti lance snabdevanja hranom. Gubici usjeva su smanjeni za više od 30 odsto u posljednjoj deceniji u poređenju sa prognozama, što bi moglo dovesti do dugoročnog povećanja cijena hrane.

Javni vodosnabdevanje čini 21 odsto ukupne potrošnje. Tu građani osjećaju najdirektniji uticaj, jer vlade ograničavaju upotrebu vode za pranje, kuvanje ili zalivanje bašta. Smanjenja potrošnje najteže pogađaju Sredozemno more, gdje turisti koriste između 300 i 2.000 litara vode dnevno, dok stanovnici u prosjeku koriste 125 litara. Dok veliki gradovi obično imaju planove za sušu, manje opštine i domaćinstva koja se oslanjaju na privatne bunare su mnogo ranjivija. U nekim zemljama, veliki dijelovi stanovništva koriste privatne izvore vode koji su manje regulisani i podložniji su isušivanju.

Industrijska proizvodnja koristi 14 odsto vode u EU. Nestašice remete sektore kao što su proizvodnja čelika, papira i hrane, što može dovesti do zatvaranja pogona. To smanjuje prihode kompanija, otežava otplatu kredita i može izazvati nestabilnost u bankarskom sistemu. Evropska centralna banka je utvrdila da je 34 odsto poslovnih kredita u evrozoni u sektorima koji intenzivno koriste vodu.

(indeks)