Dragan Dakić: Kraj njemačke vlasti u BiH?

Bosna i Hercegovina je 2021. godine prešla iz pravno uređenog režima suspendovanog suvereniteta u protivpravni režim strane dominacije.

U međunarodnom pravu do suspenzije suvereniteta dolazi usljed raskoraka između formalnog postojanja države i njene faktičke sposobnosti da vrši vlast. U toj situaciji država formalno nastavlja da postoji kao subjekt međunarodnog prava, ali privremeno gubi sposobnost samostalnog vršenja ključnih suverenih funkcija.

U teoriji i praksi savremenog međunarodnog prava suspenzija se najčešće dešava u situacijama kada se putem međunarodnih sporazuma ključne funkcije vlasti prenesu na međunarodne organizacije; ili uspostavljanjem pune međunarodne administracije na osnovu rezolucija Savjeta bezbjednosti UN (npr. 1244).

Suspenzija suvereniteta u BiH

Što se tiče BiH, njen suverenitet (koji je vještački stvoren prijemom u UN 1992. godine), suspendovan je putem međunarodnih sporazuma - Dejtonski mirovni sporazum uz odobravanje Savjeta bezbjednosti UN. Fiktivnost BiH suvereniteta vidljiva je i kroz činjenicu da se prenos suverenih funkcija na međunarodne organizacije nije odigrao na relaciji vlada BiH – međunarodne organizacije (kao što je to bilo u slučaju npr. Kumanovskog sporazuma između Međunarodnih bezbjednosnih snaga "KFOR" i vlada Savezne Republike Jugoslavije i Republike Srbije). Naprotiv, u ovom slučaju je bilo potrebno da Republika Srpska i FBiH ugovorno pristanu da se njihove suverene funkcije prenesu na međunarodne organizacije i institucije.

Ovo dalje potvrđuje da suverenitet BiH nije izvorno koncentrisan u centralnim institucijama, te da je dejtonski poredak koncipiran kao ugovorni odnos između više političkih i teritorijalnih subjekata. Republika Srpska i Federacija BiH nisu stvorene aktom centralne vlasti, već su kao de facto države ušle u dejtonski poredak i ugovornu zajedničku državu BiH. Zato se unutrašnji poredak u BiH nikako ne može tumačiti kroz konstitucionalističku logiku - koja podrazumijeva odnose hijerarhije, već isključivo kroz kontraktualističku logiku ugovornog balansa i saglasnosti - koja podrazumijeva jednakost ugovornica.

Kada je riječ o suspenziji BiH suvereniteta, od suštinske važnosti je to da ona nije ugovorena kao apsolutna niti kao trajna. Ugovorena je kao uslovna, ograničena i pravno uređena. Njena legitimnost počivala je na tri kumulativna elementa: pristanku strana ugovornica, odobrenju Savjeta bezbjednosti UN i privremenom karakteru intervencije međunarodne zajednice. Ovo je naročito naglašeno u Aneksu 10, u postupku imenovanja Visokog predstavnika kako bi i on i njegovi akti bili legalni i legitimni.

Šmit - fraktura poretka

Svaki Visoki predstavnik je bio imenovan rezolucijom Savjeta bezbjednosti UN. Svaka rezolucija je glasila na ime i eksplicitno davala tzv. bonska ovlašćenja imenovanom licu. Uz rezoluciju o imenovanju, Savjet bezbjednosti je prilagao i tzv. bonska ovlašćenja.

Šmit nema ništa od toga. Nije imenovan od stane Savjeta bezbjednosti UN, ne postupa u ime međunarodne zajednice, nije ovlašćen da koristi bonska ovlašćenja.. Ipak, on je koristio ovlašćenja - koja nema, i to u ime međunarodne zajednice - koju ne predstavlja; sve uprkos aktivnom protivljenju Republike Srpske - ugovornice čija je saglasnost obavezna i bez koje intervencija biva puko nasilje.

Tako je dolaskom Kristijana Šmita 2021. godine bez rezolucije Savjeta bezbjednosti prekinut pravni kontinuitet dejtonskog režima suspenzije suvereniteta; a njegovom uzurpacijom zakonodavnih ovlašćenja BiH je podrvrgnuta stranoj dominaciji.

BiH kao njemački dominijum

Ako Šmit ne djeluje u ime međunarodne zajednice, u čije ime onda vlada? Odgovor je jednostavan – Njemačke. Više razloga utvrđuju dati odgovor. Najočigledniji razlog je Šmitov diplomatski status. On dakle ne djeluje kao nezavisan pojedinac, već kao karika u spoljnopolitičkom i administrativnom aparatu Njemačke. Prema vlastitom kazivanju, račune polaže Berlinu (ne međunarodnoj zajednici), gdje se odlučuje o njemu. Zbog toga i još mnogo čega, njegove aktivnosti su provedene u ime Njemačke.

Zato, pravo pitanje nije kada će Šmit konačno otići već da li će ga njegov „legat“ nadživjeti? Zapravo, da li će sa Šmitom nestati poluge i ožiljci njemačkog intervencionizma zajedno sa prouzrokovanim državnim pukotinama? Svima je jasno da jedino vraćanjem BiH domaćim akterima može doći do konsolidacije legitimnog poretka i njene eventualne revitalizacije.

Lično mi se čini da je Šmit bio njemački pokušaj da zaigraju na „velike golove“, tj. da provode svoje interese mimo odobrenja velikih igrača iz Vašingtona, Moskve i Pekinga. I još mi se čini da je ovaj poraz Njemačke u balkanskoj ligi snažan simptom kolapsa globalnog konstitucionalizma u kojem nadnacionalne institucije, lišene bilo kakvog demokratskog legitimiteta, birokratski vladaju.

Krah neće biti bez otpora – nikada nije. Ipak, doba kontraktualizma i ugovornog uređenja međunarodnih odnosa se vraća. BiH se, kao međunarodni projekat, ne može izuzeti od toga. Smatram da će iluzija konstitucionalizma (koja u BiH počiva na fiktivnom suverenitetu centralnih institucija) ustupiti mjesto realističnom kontraktualizmu i volji suverenih ugovornica.