Amerikanci tvrde da su pretvorili živu u zlato

Malo poznata američka kompanija Maraton fjužn (Marathon Fusion) tvrdi da je uspjela da pretvori živu u stabilno zlato, i to deset puta većom stopom od dosadašnjeg rekorda CERN-a. Ukoliko se njeni rezultati potvrde, otvara se zanimljivo pitanje: može li laboratorijski proizvedeno zlato jednog dana da utiče na cijenu ovog plemenitog metala, baš kao što su sintetički dijamanti promijenili tržište dragog kamenja?

Kompanija Maraton fjužn iz San Franciska saopštila je u srijedu da je tokom septembra uspjela da izvrši transmutaciju, odnosno pretvaranje jednog hemijskog elementa u drugi, i dobije stabilno zlato iz žive.

Njena tvrdnja, koja još nije nezavisno potvrđena, ponovo je pokrenula raspravu o mogućnosti proizvodnje zlata bez rudarenja, ali i o potencijalnim posljedicama koje bi takva tehnologija mogla da ima po tržište.

Ko stoji iza kompanije koja tvrdi da je proizvela zlato?

Maraton fjužn osnovali su 2023. godine Kajl Šiler (Kyle Schiller) i Adam Rutkovski (Adam Rutkowski), nekadašnji inženjeri kompanije Spejs iks (SpaceX). Startap razvija sisteme goriva za buduće fuzione elektrane, čiji je cilj proizvodnja električne energije spajanjem atomskih jezgara, po principu sličnom procesu koji se odvija na Suncu.

Na svom sajtu kompanija navodi Ministarstvo energetike SAD kao partnera, a 2023. godine dobila je priznanje agencije ARPA-E (ARPA-E), koja podržava visokorizična energetska istraživanja.

Među njenim investitorima nalaze se Brejktru enerdži (Breakthrough Energy), mreža za razvoj klimatskih tehnologija koju je osnovao Bil Gejts, kao i rudarska grupacija Anglo ameriken (Anglo American), vlasnik kompanije De Birs (De Beers), jednog od najpoznatijih svjetskih proizvođača prirodnih dijamanata.

Upravo ta veza dodatno privlači pažnju, ako se imaju u vidu promjene na tržištu dijamanata poslije pojave laboratorijski proizvedenog dragog kamenja.

Kako je živa pretvorena u zlato?

Maraton fjužn u svom saopštenju navodi da je uspio da proizvede „pravo, stabilno zlato“, nadmašivši rekord CERN-a deset puta. Evropska organizacija za nuklearna istraživanja (CERN) objavila je 2025. godine da je pomoću Velikog hadronskog sudarača (LHC), najmoćnijeg akceleratora čestica na svijetu, tokom perioda od 2015. do 2018. proizvela približno 29 pikograma zlata, odnosno 29 bilionitih dijelova grama.

To je odgovaralo količini od oko 86 milijardi atomskih jezgara zlata, koja su postojala samo izuzetno kratko vrijeme, prije nego što su uništena u sudarima sa opremom akceleratora.

Američki startap tvrdi da koristi drugačiji postupak. Neutronima nastalim tokom fuzionih reakcija bombarduje živu, pretvarajući je u nestabilan izotop, koji se zatim radioaktivnim raspadom pretvara u zlato.

Kompanija takođe navodi da je pomoću svoje plazma centrifuge oborila sovjetski rekord star 40 godina. Riječ je o uređaju koji velikom brzinom rotira električno naelektrisan gas kako bi razdvojio izotope koji se koriste u fuzionom gorivu.

Sada radi i na izgradnji reaktora u San Francisku, sa ciljem postizanja rekordne gustine snage, odnosno što veće proizvodnje energije u odnosu na veličinu postrojenja.

Ipak, tvrdnje o proizvodnji zlata još nisu nezavisno potvrđene. Dostupni podaci ne otkrivaju koliko je zlata zaista proizvedeno, niti koliko je čitav postupak koštao. Upravo su ta pitanja ključna za procjenu eventualne komercijalne primjene ove tehnologije.

Šta nas slučaj dijamanata može naučiti?

Mogućnost laboratorijske proizvodnje zlata otvara pitanje koje je industrija dijamanata već morala da razmotri: šta se događa sa cijenom dragocjenog materijala kada njegova proizvodnja više ne zavisi isključivo od prirodnih nalazišta?

Laboratorijski proizvedeni dijamanti hemijski su identični onima koji se iskopavaju iz rudnika. Iako stručnjaci mogu da utvrde razliku između njih, razvoj industrijske proizvodnje omogućio je da se sintetički dijamanti prodaju po znatno nižim cijenama.

Prema podacima analitičara industrije dijamanata Pola Zimniskog (Paul Zimnisky), veleprodajne cijene laboratorijski proizvedenih dijamanata pale su za čak 90 do 95 odsto u odnosu na nivo iz 2015. godine. Rast konkurencije istovremeno je izvršio pritisak i na cijene prirodnih dijamanata.

Kompanija De Birs pokušala je da odgovori na ovaj trend pokretanjem sopstvenog brenda laboratorijskih dijamanata Lajtboks (Lightbox) 2018. godine, sa početnom cijenom od 800 dolara po karatu. Međutim, 2025. odlučila je da ugasi taj brend i ponovo se usmjeri na prirodne dijamante.

Industrija dijamanata već osjeća posljedice

De Birs je 2025. godinu završio sa osnovnim gubitkom od 511 miliona dolara (oko 455 miliona evra). Kako piše Blumberg (Bloomberg), koji se poziva na izvore upoznate sa pregovorima, Anglo ameriken razgovara o prodaji svog udjela od 85 odsto u kompaniji De Birs za približno milijardu dolara (oko 890 miliona evra).

Potencijalni kupac je grupa investitora koju predvodi nekadašnji direktor De Birsa Garet Peni (Gareth Penny).

Navodno se vode i razgovori o pridruživanju švajcarske luksuzne grupacije Rišmon (Richemont), u čijem je vlasništvu Kartije (Cartier), kao i američke juvelirske kompanije Signet (Signet), koja posjeduje brendove Kej (Kay) i Zejls (Zales).

Primjer dijamanata pokazuje koliko tehnološki napredak može da utiče na tržište čija je vrijednost tradicionalno povezana sa rijetkošću određenog materijala.

Ipak, kada je riječ o zlatu, za sada nema dovoljno podataka da bi se govorilo o sličnoj promjeni. Tek ukoliko se rezultati kompanije Maraton fjužn nezavisno potvrde i ako se pokaže da je postupak moguće primijeniti u većem obimu, uz ekonomski opravdane troškove, laboratorijska proizvodnja mogla bi da postane relevantna tema i za globalno tržište zlata.

(b92)