CDU je slomljen, AFD ostvario nevjerovatnu pobjedu, ali ništa od vlasti?

Prema prvim izlaznim anketama televizija ARD i ZDF, Alternativa za Njemačku (AfD) na nedjeljnim izborima osvojila je oko 44 odsto glasova, daleko ispred konzervativne Hrišćansko-demokratske unije (CDU), koja je dobila 18,5 odsto.

AfD do sada nije učestvovao ni u jednoj vladajućoj koaliciji u 16 njemačkih saveznih pokrajina, niti u saveznoj vladi, jer sve ostale etablirane stranke odbijaju saradnju s njim, držeći se politike poznate kao „vatrozid“ (Brandmauer), prenosi agencija DPA.

Predvođen vodećim kandidatom Ulrihom Zigmundom (Ulrich Siegmund), AfD se nada da će u Saskoj-Anhaltu zaobići taj „vatrozid“ osvajanjem apsolutne većine mandata u pokrajinskom parlamentu u Magdeburgu.

Time bi postao prva krajnje desna stranka koja bi samostalno vladala jednom njemačkom saveznom pokrajinom nakon Drugog svjetskog rata.

Izlazne ankete pokazuju da su tri ljevičarske stranke – Ljevica (Die Linke), Zeleni i Socijaldemokratska partija Njemačke (SPD) – bez većih poteškoća prešle izborni prag od pet odsto, neophodan za ulazak u parlament. Prve projekcije na osnovu djelimično prebrojanih glasova očekuju se uskoro.

Populistički Savez Sare Vagenkneht (Bündnis Sahra Wagenknecht – BSW) mogao bi da se nađe u ključnoj ulozi, pošto se, prema izlaznim anketama, kreće oko izbornog praga od pet odsto.

Na birališta 20. septembra izlaze i birači u Meklenburgu-Zapadnoj Pomeraniji, gdje AfD, prema najnovijoj anketi, ima podršku od 36 odsto, sedam procentnih poena više od vladajućeg SPD-a, kao i u Berlinu, gdje je trka neizvjesnija.

I na saveznom nivou AfD trenutno vodi u anketama. Najnovija istraživanja daju mu oko 28 odsto podrške, dok je CDU/CSU na nešto više od 20 odsto.

Već pobjeda na pokrajinskim izborima predstavljala bi važan politički signal za cijelu Evropu, jer bi pokazala da AfD može da pređe iz opozicione u izvršnu vlast. Ako bi se taj trend nastavio i na saveznom nivou, posljedice bi bile znatno veće.

Kriza legitimiteta etabliranih stranaka

„Očigledno je da je riječ o ozbiljnom problemu u Njemačkoj, a to je kriza legitimiteta dosadašnjih etabliranih stranaka, prije svega CDU-a, CSU-a i SPD-a. Njemačke političke elite treba da se zapitaju u čemu su pogriješile. Razloge za rast popularnosti AfD-a treba tražiti u razočaranju velikog dijela birača politikama etabliranih stranaka“, rekao je za Indeks uoči izbora spoljnopolitički analitičar Božo Kovačević.

On dodaje da AfD najčvršće uporište ima upravo u istočnoj Njemačkoj, gdje je antimigrantsko raspoloženje, paradoksalno, znatno izraženije nego na zapadu, iako tamo živi manje imigranata.

„Mogli bismo reći da je neuspješna integracija istočne i zapadne Njemačke jedan od uzroka gubitka legitimiteta političkih elita“, navodi Kovačević.

„Njemačka više nije država blagostanja“

Ističe i da njemački model uspješne ekonomije više ne funkcioniše kao ranije.

„Njemačka je decenijama funkcionisala kao industrijska velesila zahvaljujući kombinaciji jeftinih ruskih energenata, američkih bezbjednosnih garancija koje su joj omogućavale da manje ulaže u odbranu, te plasmana njemačkih industrijskih proizvoda izvan Evrope, prije svega u Kinu.

Danas više nema jeftinih ruskih energenata, Amerika više ne pruža iste bezbjednosne garancije, a Kina je od tržišta za njemačke industrijske proizvode postala konkurent. Sve to ima posljedice po funkcionisanje sistema države blagostanja. Tu se javlja i ozbiljan problem: dok političke elite izlaz vide u jačanju odbrane i pripremama za mogući rat, građani se opravdano plaše rata“, navodi.

Vajdel najavljuje izlazak iz evrozone i napuštanje Šengena

AfD već najavljuje poteze koji bi imali posljedice daleko izvan Njemačke.

Kopredsjednica stranke Alis Vajdel (Alice Weidel) juče je za ZDF poručila da bi, ukoliko AfD dođe na saveznu vlast, Njemačka trebalo da napusti evrozonu.

„Njemačkoj je prije uvođenja evra bilo znatno bolje“, rekla je Vajdel, tvrdeći da je zajednička evropska valuta oslabila njemačku privredu i smanjila bogatstvo domaćinstava.

Govoreći o migracijama, Vajdel je najavila zatvaranje njemačkih granica i izlazak iz šengenskog prostora. Založila se i za veći broj deportacija i manje dodjela državljanstva.

Sve to nije lako sprovesti

AfD već godinama zagovara referendum o članstvu Njemačke u Evropskoj uniji, takozvani „Degzit“ (Dexit), po uzoru na „Bregzit“ (Brexit), o čemu je Alis Vajdel govorila još 2024. godine.

Stvarni izlazak Njemačke iz EU ne bi bio jednostavan jer je članstvo utemeljeno u njemačkom Ustavu, a za njegovu izmjenu potrebna je dvotrećinska većina u Bundestagu i Bundesratu, što bi za AfD predstavljalo veoma visok politički prag.

I sam AfD je posljednjih godina svoju retoriku postavio nešto opreznije. Alis Vajdel je još 2024. rekla da bi AfD najprije pokušao iz temelja da promijeni EU i vrati više ovlašćenja državama članicama, a da bi referendum o izlasku bio svojevrsni plan B.

Ni za evro ne postoji jednostavan politički ili pravni put. Njemačka je dio evrozone, a evro je zajednička valuta čije je funkcionisanje uređeno evropskim ugovorima.

Za razliku od obične promjene ekonomske politike, izlazak najveće ekonomije evrozone iz zajedničke valute otvorio bi niz pravnih, finansijskih i političkih pitanja za cijelu EU.

CDU-ov Fraj: Moramo se suočiti s rezultatom izbora i biti samokritični

Torsten Fraj (Thorsten Frei), predsjednik poslaničkog kluba Unije iz redova CDU-a, ocijenio je rezultate izbora u saveznoj pokrajini Saska-Anhalt istorijskom prekretnicom.

„Čini se da je ovaj izborni rezultat prelomni trenutak za cijelu našu zemlju“, izjavio je za ARD.

Upozorio je da je ovo prvi put da stranka koju unutrašnja obavještajna služba smatra desnoekstremističkom postiže tako snažan rezultat.

Fraj je naglasio da se i CDU mora suočiti s ovim ishodom.

„Postavlja se pitanje zašto našom politikom ne dopiremo do ljudi. Moramo sprovesti ozbiljnu samokritiku“, zaključio je.

Koliko je zapravo važna Saska-Anhalt?

Važno je naglasiti da se ne radi o izborima na nivou cijele Njemačke, već o pokrajinskim izborima u Saskoj-Anhaltu, saveznoj pokrajini na istoku zemlje.

Saska-Anhalt bila je dio nekadašnje Istočne Njemačke, odnosno Njemačke Demokratske Republike (DDR), sve do njemačkog ujedinjenja 1990. godine.

Saska-Anhalt je krajem 2025. imala 2,12 miliona stanovnika, dok je cijela Njemačka imala oko 83,47 miliona. Drugim riječima, u toj pokrajini živi oko 2,5 odsto njemačkog stanovništva.

Na današnjim izborima pravo glasa imalo je oko 1,69 miliona ljudi. Poređenja radi, na posljednjim saveznim izborima u Njemačkoj pravo glasa imalo je 60,5 miliona birača.

Dakle, brojka od 1,7 miliona ne znači da je na izborima glasalo samo oko tri odsto njemačkih birača, već da su ovo bili izbori isključivo za parlament jedne od 16 njemačkih saveznih pokrajina.

Ipak, rezultat je politički važan daleko izvan Saske-Anhalta. AfD je tamo ostvario istorijski rezultat i prvi put ima realnu mogućnost da preuzme vlast u jednoj saveznoj pokrajini.

Posebnu težinu tome daje i činjenica da je pokrajinska obavještajna služba AfD u Saskoj-Anhaltu klasifikovala kao potvrđeno desnoekstremističko djelovanje.

Pokrajinska vlast nije važna samo na lokalnom nivou. Vlade saveznih pokrajina učestvuju u radu Bundesrata, gornjeg doma njemačkog parlamentarnog sistema, koji učestvuje u donošenju saveznih zakona.

Saska-Anhalt, s obzirom na broj stanovnika, raspolaže sa četiri od ukupno 69 glasova u Bundesratu.

AfD pobjednik izbora, ali bez apsolutne većine i koalicionih partnera

Alternativa za Njemačku (AfD) osvaja 39 mandata i biće ubjedljivo najjača stranka u novom sazivu pokrajinskog parlamenta, ali to joj nije dovoljno za samostalno formiranje vlasti.

Za apsolutnu većinu potrebna su 42 poslanika. Mogućnost koalicije sa AfD-om već su isključili Hrišćansko-demokratska unija (CDU), Ljevica, Socijaldemokratska partija Njemačke (SPD) i Zeleni, dok je saradnju odbio i Savez Sahre Vagenkneht (Bündnis Sahra Wagenknecht — BSW), pokazuju projekcije njemačkog javnog servisa ARD.

Izborni stručnjak ARD-a Jerg Šenenborn upozorio je da ne treba donositi preuranjene zaključke.

Istakao je da i minimalne promjene u projekcijama mogu promijeniti odnos snaga, a ključno pitanje je da li će BSV, koji se trenutno nalazi na 5,0 odsto glasova, uopšte preći izborni prag i ući u parlament.