Smrtne kazne kroz istoriju: Od drevnih pogubljenja do metoda koje se i danas koriste
Autor:
ATV redakcijaKomentari:
0
Smrtna kazna jedna je od najstarijih kazni u istoriji čovječanstva.
Kroz vijekove su je primjenjivale različite civilizacije, od drevnih carstava do savremenih država, a načini izvršenja mijenjali su se u zavisnosti od zakona, vjerskih uvjerenja, društvenih običaja i odnosa prema zločinu.
Dok su neke zemlje smrtnu kaznu potpuno ukinule, druge je i dalje zadržavaju za najteža krivična djela. Istorija bilježi i metode pogubljenja koje danas djeluju gotovo nezamislivo, od javnih mučenja i spaljivanja do bizarnih načina izvršenja kazne koji su nekada bili dio pravnih sistema.
Kada je smrtna kazna nastala, koje su je države ukinule, gdje se još primjenjuje i koje su najneobičnije metode pogubljenja koje je čovječanstvo koristilo?
Kada su uvedene smrtne kazne?
Ne postoji jedan tačan datum kada je čovječanstvo počelo da primjenjuje smrtnu kaznu, jer su pogubljenja postojala mnogo prije nego što su nastali sačuvani pisani zakoni.
Jedan od najpoznatijih ranih pravnih dokumenata koji su predviđali smrtnu kaznu jeste Hamurabijev zakonik, nastao u starom Vavilonu u 18. vijeku prije nove ere. Njime su za određene prestupe bile propisane različite kazne, uključujući i smrt. U staroj Grčkoj i Rimu pogubljenja su takođe bila dio pravnog sistema, a u pojedinim periodima služila su i kao sredstvo zastrašivanja stanovništva.
Tokom srednjeg vijeka smrtna kazna postala je dio pravosudnih sistema mnogih evropskih država. Nije se primjenjivala samo za ubistva i druga teška krivična djela već, zavisno od zemlje i perioda, i za krađu, izdaju, jeres i druge prestupe.
Javna pogubljenja često su organizovana na trgovima, pred okupljenim stanovništvom. Vlasti su na taj način nastojale da ponize osuđene, pokažu moć i odvrate druge od kršenja zakona.
Preispitivanje takve prakse snažnije je počelo u doba prosvjetiteljstva, naročito tokom 18. vijeka. Italijanski pravnik Čezare Bekarija je u djelu „O zločinima i kaznama“, objavljenom 1764. godine, osporavao opravdanost smrtne kazne i uticao na razvoj modernih rasprava o njenom ukidanju.
Među ranim evropskim primjerima ukidanja smrtne kazne za obična krivična djela nalazi se Veliko vojvodstvo Toskana, koje je to učinilo 1786. godine. Venecuela je 1863. godine postala jedna od prvih zemalja koja je ukinula smrtnu kaznu za sva krivična djela.
U kojim državama je smrtna kazna ukinuta?
Ukidanje smrtne kazne postalo je jedan od važnih pravaca razvoja savremenog krivičnog prava. Prema podacima organizacije Amnesti internešenel, na kraju 2025. godine 113 zemalja ukinulo je smrtnu kaznu za sva krivična djela, dok ju je ukupno 145 zemalja ukinulo zakonom ili je ne primjenjuje u praksi.
Važno je razlikovati tri kategorije:
- Potpuno ukinuta smrtna kazna – zakon više ne predviđa pogubljenje ni za jedno krivično djelo.
- Ukinuta za obična krivična djela – može ostati predviđena za izuzetne slučajeve, poput određenih vojnih krivičnih djela.
- Ukinuta u praksi – smrtna kazna i dalje postoji u zakonu, ali zemlja nije izvršila pogubljenje najmanje deset godina i smatra se da postoji ustaljena praksa njenog neprimjenjivanja.
Među državama koje su potpuno ukinule smrtnu kaznu nalaze se:
- Evropa: Njemačka, Francuska, Italija, Španija, Ujedinjeno Kraljevstvo, Srbija, Hrvatska, Slovenija, Crna Gora i Bosna i Hercegovina.
- Amerika: Kanada, Meksiko, Argentina, Kolumbija i Urugvaj.
- Afrika: Južna Afrika, Ruanda, Angola, Mozambik i Zambija.
- Azija i Pacifik: Australija, Novi Zeland, Nepal, Butan, Kambodža i Filipini.
Ovo su primjeri, a ne potpun spisak država koje su ukinule smrtnu kaznu.
Posebno je značajno da je smrtna kazna ukinuta u gotovo cijeloj Evropi. Bjelorusija je, prema izvještaju Savjeta Evrope iz oktobra 2026. godine, jedina evropska država koja je i dalje primjenjuje.
Bosna i Hercegovina nema smrtnu kaznu u svom savremenom pravnom sistemu, kao ni Srbija, Hrvatska i Crna Gora. Njeno ukidanje predstavlja važan dio evropskih standarda zaštite ljudskih prava.
U kojim državama se smrtna kazna i danas primjenjuje?
Iako je broj država koje izvršavaju pogubljenja relativno mali u odnosu na ukupan broj zemalja, smrtna kazna i dalje postoji u zakonima desetina država.
Svijet
Tim odgovoran za pogubljenje Kriste Pajk znao da će joj vena puknuti?
Prema izvještaju Amnesti internešenela o 2025. godini, pogubljenja su zabilježena u 17 zemalja. Najveći broj zabilježenih pogubljenja bio je u Iranu, Saudijskoj Arabiji, Jemenu i Sjedinjenim Američkim Državama, dok se za Kinu procjenjuje da izvršava hiljade pogubljenja, ali su zvanični podaci državna tajna.
Iran
Jedna od zemalja sa najvećim brojem pogubljenja. Smrtna kazna primjenjuje se za ubistva i niz drugih krivičnih djela, uključujući određena djela povezana sa drogom i krivična djela iz vjerskog zakonodavstva.
Saudijska Arabija
Primjenjuje smrtnu kaznu, uključujući odrubljivanje glave. Organizacije za ljudska prava posebno kritikuju pogubljenja zbog krivičnih djela povezanih sa drogom.
Kina
Smatra se državom sa najvećim brojem pogubljenja na svijetu, ali se tačan broj ne zna jer vlasti ne objavljuju potpune podatke
Sjedinjene Američke Države
Smrtna kazna nije ukinuta na saveznom nivou, ali njena primjena zavisi od zakonodavstva pojedinačnih saveznih država. Neke je primjenjuju, dok su je druge ukinule
Japan
Zadržao je smrtnu kaznu, a pogubljenja se izvršavaju vješanjem. U 2025. godini pogubljenja su nastavljena nakon perioda bez izvršenja kazne.
Smrtnu kaznu zadržale su i države poput Iraka, Egipta, Singapura, Pakistana, Bangladeša, Indije i Sjeverne Koreje, uz značajne razlike u tome koliko često je primjenjuju i za koja djela.
Spisak zemalja koje zakonski zadržavaju smrtnu kaznu širi je od spiska zemalja koje zaista izvršavaju pogubljenja. Zato samo postojanje smrtne kazne u zakonu ne znači da se ona u toj zemlji redovno primjenjuje.
Koje vrste smrtnih kazni postoje?
Metode izvršenja smrtne kazne kroz istoriju bile su različite. Neke su vremenom napuštene zbog okrutnosti, dok se druge i danas koriste u pojedinim državama.
1. Giljotina
Giljotina je mehanička sprava za odrubljivanje glave, najpoznatija po primjeni tokom Francuske revolucije. U Francuskoj je korišćena i u kasnijim periodima, sve do posljednjeg pogubljenja giljotinom 1977. godine. Smrtna kazna u Francuskoj ukinuta je 1981. godine.
2. Vješanje
Jedna je od najduže korišćenih metoda pogubljenja. U zavisnosti od načina izvršenja, smrt može nastupiti usled povrede vrata ili gušenja. Vješanje se i danas primjenjuje u više država, među kojima su Japan, Iran i Singapur.
3. Električna stolica
Nastala je krajem 19. vijeka u Sjedinjenim Američkim Državama. Osuđeni se veže za stolicu kroz koju se propušta električna struja. Danas je i dalje zakonski dozvoljena u pojedinim američkim saveznim državama, mada se rjeđe koristi od smrtonosne injekcije.
4. Smrtonosna injekcija
Uvedena je u SAD krajem 20. vijeka, a prvo pogubljenje ovom metodom izvršeno je 1982. godine. Iako je predstavljena kao medicinski kontrolisanija metoda, zabilježeni su slučajevi neuspjelih pogubljenja i ozbiljne zabrinutosti zbog patnje osuđenih.
5. Strijeljanje
Primjenjuje se u nekim zemljama kao način izvršenja smrtne kazne, a istorijski je bilo često povezano sa vojnim sudovima. I danas se koristi u pojedinim državama, uključujući Somaliju i Jemen.
6. Gušenje azotom
Ova metoda uvedena je u američkoj saveznoj državi Alabami 2024. godine. Osuđenom se udiše azot, čime se onemogućava normalno snabdijevanje organizma kiseonikom. Metoda je izazvala snažne rasprave o njenoj humanosti i mogućoj patnji osuđenih.
7. Odrubljivanje glave
Nekada se izvršavalo mačem ili sjekirom, dok se u savremenom dobu u Saudijskoj Arabiji koristi kao metoda pogubljenja. Istorijski je u pojedinim društvima smatrano privilegovanijim načinom smrti u odnosu na druge kazne.
Savremene metode navedene su prema pregledu Amnesti internešenela. Zakonska dostupnost pojedinih metoda razlikuje se od njihove stvarne primjene.
Najstrašnije i najbizarnije smrtne kazne u istoriji
Neke od najneobičnijih metoda pogubljenja danas su poznate uglavnom iz istorijskih zapisa. Kod pojedinih je teško utvrditi koliko su zaista bile česte, a neki opisi mogli su biti preuveličani ili legendarni.
1. Točak za mučenje i pogubljenje
Točak za mučenje, poznat i kao točak Svete Katarine, korišćen je u dijelovima Evrope tokom srednjeg vijeka i kasnije. Osuđeni je vezivan za točak, a kazna je podrazumevala lomljenje kostiju i druge teške povrede. U pojedinim slučajevima smrt nije nastupala odmah, što je ovu metodu činilo posebno okrutnom.
2. Raspeće
Raspeće je bilo poznato u starom svijetu, a Rimsko carstvo koristilo ga je kao kaznu za određene kategorije osuđenika. Kazna je često bila javna i mogla je dovesti do smrti nakon dugotrajne patnje. Osim fizičke kazne, imala je snažnu simboličku ulogu: javno poniženje i zastrašivanje stanovništva.
3. Skafizam — kazna iz drevne Persije
Skafizam je jedan od najstrašnijih opisa kazne koji se pojavljuju u antičkim izvorima. Prema priči koju je zabilježio Plutarh, osuđeni je bio zatvoren između posuda, izložen elementima i insektima, dok su ga mučili glad i žeđ. Istoričari, međutim, upozoravaju da su dokazi o stvarnoj primjeni ove kazne ograničeni i da se ne može sa sigurnošću tvrditi da je bila uobičajena praksa u Persiji.
4. Nabijanje na kolac
Ova metoda zabilježena je u različitim istorijskim društvima, a posebno se povezuje sa pojedinim vladarima istočne i jugoistočne Evrope. Osuđeni su izlagani na javnim mjestima, a kazna je služila i kao sredstvo zastrašivanja protivnika. Istorijski izvori razlikuju se u opisima načina izvršenja i učestalosti ove prakse.
5. Spaljivanje na lomači
Spaljivanje na lomači primjenjivano je u pojedinim evropskim pravnim sistemima, naročito za određena krivična djela koja su se smatrala vjerskim ili državnim prestupima. U pojedinim slučajevima kazna je bila povezana sa suđenjima za jeres i vještičarenje. Praksa nije bila ista u svim zemljama niti u svim istorijskim periodima.
6. Bronzani bik
Prema antičkoj priči, u staroj Grčkoj napravljena je šuplja bronzana statua bika u kojoj je osuđeni bio zatvaran, a ispod statue je ložena vatra. Legenda tvrdi da je konstrukcija bila napravljena tako da se krici čuju kao rikanje bika. Priča se povezuje sa vladarem Falarisom sa Sicilije, ali istoričari ne smatraju sve njene detalje pouzdano dokazanim.
7. Raspori i raskomadaj — engleska kazna za izdaju
U srednjovjekovnoj Engleskoj za određene slučajeve veleizdaje primjenjivala se kazna poznata kao hanged, drawn and quartered. Ona je uključivala više faza javnog pogubljenja i bila je zamišljena kao izuzetno ponižavajuća kazna za one koji su proglašeni krivim za izdaju krune. Ova praksa ukinuta je u 19. vijeku.
8. Pogubljenje slonovima
U pojedinim dijelovima Južne i Jugoistočne Azije slonovi su korišćeni za izvršenje smrtnih kazni. Ova praksa zabilježena je u istorijskim izvorima o nekim indijskim dvorovima, gdje su slonovi mogli biti obučavani da izvršavaju naređenja. Pored same kazne, korišćena je i kao demonstracija vlasti vladara.
Koje su kazne bile najneobičnije?
Pored poznatih metoda, istorijski izvori opisuju i kazne koje su danas gotovo nezamislive:
Kuvanje u kotlu – u pojedinim evropskim zemljama za određena krivična djela, poput falsifikovanja novca, postojali su zakoni koji su predviđali smrt kuvanjem.
Utapanje – korišćeno je u različitim društvima, ponekad kao alternativa drugim načinima pogubljenja.
Skidanje kože – u nekim drevnim carstvima zabilježeni su opisi ove kazne, mada su istorijski zapisi o njenoj učestalosti različitog stepena pouzdanosti.
Kazne vezane za životinje – osuđeni su u pojedinim društvima izlagani opasnim životinjama, što je ponekad predstavljalo i javni spektakl.
Ove kazne nisu bile univerzalne niti su se primjenjivale u svim periodima. Njihovo postojanje svjedoči o tome koliko su se predstave o pravdi, odmazdi i kažnjavanju mijenjale kroz istoriju.
Da li smrtna kazna zaista smanjuje kriminal?
Opravdanost smrtne kazne i danas je predmet rasprava. Njene pristalice najčešće ističu odmazdu za najteže zločine, zaštitu društva i mogućnost odvraćanja potencijalnih počinilaca. Protivnici ukazuju na rizik pogubljenja nevinih ljudi, nejednakost u primjeni zakona i činjenicu da se smrtna kazna ne može ispraviti kada se jednom izvrši.
Prema stavu organizacija za ljudska prava, nema pouzdanih dokaza da smrtna kazna odvraća od teških krivičnih djela efikasnije od drugih strogih kazni. Amnesti internešenel takođe ističe da njena primjena nosi rizik nepovratne sudske greške.
Istorija smrtne kazne tako je istorija promjena u shvatanju pravde i ljudskih prava. Od javnih pogubljenja na gradskim trgovima do savremenih metoda u zatvorskim ustanovama, načini izvršenja mijenjali su se, ali je osnovno pitanje ostalo isto: može li država oduzeti život kao kaznu i postoji li način da se takva odluka učini potpuno nepogrešivom?
Smrtna kazna i dalje dijeli svijet. Dok je veliki broj država ukinuo ovu praksu, druge je zadržavaju u svom zakonodavstvu, pa rasprava o njenoj opravdanosti ostaje jedno od najvažnijih pitanja savremenog krivičnog prava.
Preuzimanje dijelova teksta ili teksta u cjelini je dozvoljeno uz obavezno navođenje izvora i uz postavljanje linka ka izvornom tekstu na portalu atvbl.rs.
Tagovi :
Više iz rubrike
Najnovije
Najčitanije
09
58
Bacio drogu i počeo bježati: Uhapšen radnik KPZ-a Zenica i pratilac Rusmira Isaka
09
56
Tragedija kod Zenice: Žena (73) izlazila iz autobusa i poginula
09
44
AI nadmašio doktore u postavljanju dijagnoze, razvio ga Majkrosoft
09
41
Modni skandal u mrežastom bodiju: Granice pristojnosti za nju ne postoje
09
36
Da li se osumnjičeni za nestanak male Medlin odao? Ova njegova izjava mogla da mnogo da znači!
Trenutno na programu