Siniša Pepić: Kisindžerovo pitanje za Republiku Srpsku

Promjene u spoljnoj politici velikih sila rijetko počinju formalnim saopštenjem da je jedan pristup napušten, a drugi prihvaćen. Mnogo češće se novi pravac prvo prepoznaje kroz niz odluka, kontakata i ekonomskih signala koji, posmatrani pojedinačno, mogu izgledati nepovezano, ali kada se stave u isti politički kontekst počinju da otkrivaju obrazac.

Upravo se to danas može vidjeti u odnosima Sjedinjenih Američkih Država i Republike Srpske.

Američke sankcije su ukinute, Donald Tramp mlađi je posjetio Banjaluku i javno govorio o poslovnim mogućnostima, američke kompanije sve otvorenije ispituju prostor za saradnju u energetici i infrastrukturi, dok su američki investicioni fondovi kupovali evroobveznice Republike Srpske emitovane na Londonskoj berzi. Svaki od tih događaja može se posmatrati zasebno, ali zajedno pokazuju da se odnos postepeno pomjera od politike izolacije ka pragmatičnijem modelu zasnovanom na kontaktu, ekonomskom interesu i traženju prostora za saradnju.

Najkonkretniji dokaz da taj proces više nije samo teorijski dolazi upravo sa tržišta kapitala. Investicioni fond koji kupuje obveznice Republike Srpske ne kupuje na osnovu političke simpatije, nego procjenjuje rizik, sposobnost otplate, političku stabilnost i očekivani prinos. Kada američki fondovi svoj kapital ulažu u dug Republike Srpske, onda je barem dio američkog finansijskog sistema već napravio procjenu koja se prilično razlikuje od nekadašnjeg narativa o potpunoj političkoj i ekonomskoj izolaciji Banjaluke.

Isto važi i za rast interesovanja američkih kompanija, jer politički odnos postaje mnogo stabilniji onda kada iza njega počnu stajati investicije, projekti i profit. U međunarodnim odnosima interes gotovo uvijek traje duže od dobre volje, a ekonomska veza mnogo češće proizvodi političku stabilnost nego politička retorika sama po sebi.

Upravo tu se nameće kisindžerovsko pitanje: da li Vašington počinje da Republiku Srpsku posmatra kroz interes, a ne kroz nasljeđene političke šablone?

Kisindžerova škola spoljne politike nije polazila od pitanja koliko je neka država ideološki bliska Sjedinjenim Državama, nego od toga da li odnos sa njom poboljšava američku poziciju. Najpoznatiji primjer bilo je otvaranje prema Kini početkom sedamdesetih godina. Kina nije postala demokratska, niti je Vašington iznenada otkrio ideološku bliskost sa Pekingom, već je američka administracija prihvatila političku realnost i prepoznala da odnos sa Kinom može promijeniti ravnotežu snaga u američku korist.

Amerika, dakle, nije prvo pokušala da promijeni Kinu, pa tek onda da sa njom razgovara, nego je promijenila sopstveni pristup Kini jer je novi odnos postao korisniji od starog. Upravo je to suština realpolitike: ne polaziti od toga kakvog bismo partnera željeli, nego od toga sa kim možemo izgraditi odnos koji služi vlastitom interesu.

Ako tu logiku prenesemo na današnji Balkan, pitanje je prilično jednostavno: zašto bi Sjedinjene Države Republiku Srpsku trajno gurale prema Rusiji, Kini ili bilo kojem drugom konkurentu ako sa njom mogu izgraditi odnos koji povećava američki politički i ekonomski uticaj?

Decenijama je značajan dio američke politike prema Banjaluci bio zasnovan na pokušaju da se Republika Srpska prilagodi političkom modelu Bosne i Hercegovine koji je dio zapadnog establišmenta želio da izgradi nakon Dejtona. U takvom pristupu Srpska se sve manje posmatrala kao politička realnost sa sopstvenim interesima i institucijama, a sve više kao problem koji treba preoblikovati.

Ta politika, međutim, nije nužno proizvodila više američkog uticaja. Naprotiv, što je politički prostor za Banjaluku u Vašingtonu bio uži, to je bilo prirodnije da se traže drugi kanali političke podrške, kapitala i infrastrukturnog finansiranja.

Zato je danas racionalnije postaviti drugo pitanje: šta Amerika dobija ako Republiku Srpsku približi sebi?

Odgovor postaje sve konkretniji. Otvara se prostor američkim kompanijama u energetici i infrastrukturi, američkom kapitalu na finansijskom tržištu i Vašingtonu za neposredniji politički pristup srpskom faktoru zapadno od Drine, dok se istovremeno smanjuje prostor koji bi inače prirodno popunjavali američki globalni konkurenti.

Republika Srpska, sa svoje strane, ne treba od Sjedinjenih Država da traži nekakvu vrstu emocije, niti da očekuje da Amerika mijenja svoje interese radi Banjaluke. Mnogo je racionalnije pokazati da dobar odnos sa Republikom Srpskom može biti dio američkog interesa i da se prostor saradnje nalazi upravo tamo gdje se interesi dvije strane poklapaju.

To znači da američkim kompanijama treba ponuditi konkretan prostor u energetici, infrastrukturi, resursima i tehnologiji, a Vašingtonu pokazati da stabilan odnos sa Banjalukom ne umanjuje američki uticaj na Balkanu, već ga može povećati. Istovremeno, Republika Srpska ne treba da bira između Istoka i Zapada, jer politika male zajednice u vremenu sve izraženije konkurencije velikih sila mora biti usmjerena ka što širem prostoru političkog i ekonomskog manevra, većem broju partnera i što manjoj zavisnosti od bilo kojeg pojedinačnog centra moći.

Današnji svijet, uostalom, nije svijet iz 1995. godine. Kina je postala globalni ekonomski i tehnološki konkurent Americi, Rusija je ponovo veliki bezbjednosni faktor, Turska vodi sve samostalniju regionalnu politiku, a Evropska unija sve teže ekonomsku snagu pretvara u samostalni geopolitički uticaj. U takvom sistemu Sjedinjene Države imaju sve manje razloga da po inerciji proizvode protivnike tamo gdje mogu stvoriti partnere.

U tom kontekstu treba čitati i nedavno objavljeni tekst u Washington Examineru koji direktno poziva Donalda Trampa da preispita dosadašnju američku politiku i razmotri priznanje Republike Srpske. Nije najvažnija sama riječ „priznanje“, niti jedan autorski tekst treba proglašavati novom politikom Vašingtona. Mnogo je važnije što se Republika Srpska u dijelu američkog konzervativnog prostora više ne posmatra isključivo kao problem koji treba disciplinovati, nego i kao potencijalni partner sa kojim Amerika može imati konkretan politički i ekonomski interes.

Taj tekst zato ne treba čitati izolovano, niti samo kroz njegov provokativni poziv na priznanje Republike Srpske. Treba ga posmatrati u kontekstu onoga što se već dešava: sankcije su ukinute, politički i poslovni kanali su otvoreni, američki kapital se pojavljuje, a Republika Srpska sve više ulazi u prostor američkog ekonomskog interesa.

Možda zato više nije pravo pitanje da li bi Amerika jednog dana mogla da promijeni svoj odnos prema Republici Srpskoj. Mnogo je zanimljivije pitanje da li je ta promjena već počela, samo još nije dobila formalno ime.

Kisindžer je znao da se spoljna politika ne mijenja onda kada neko prizna da je prethodna bila pogrešna, nego onda kada novi pristup postane korisniji od starog. Nikson nije otvorio Kinu zato što je zavolio Peking, već zato što je shvatio da mu odnos sa Kinom donosi više od njene izolacije.

Ako Vašington danas zaključi da mu partnerstvo sa Republikom Srpskom donosi više ekonomskog prisustva, više političkog uticaja i manje prostora za konkurente, onda odnos sa Banjalukom prestaje da bude pitanje starih balkanskih predrasuda i postaje ono što je u ozbiljnoj spoljnoj politici oduvijek bilo najvažnije: pitanje interesa.