Aralsko more polako nestaje

Ako ste ikada prošli pored jezerskog dna koje se suši usred ljeta, možda ste osjetili veoma neprijatan miris koji se širi iz blata. Taj oštar miris je mješavina gasova koji se oslobađaju iz zemljišta dok se ogromne količine organske materije – bogatog mulja, algi, biljaka, raspadajućih životinjskih ostataka i drugih materijala – raspadaju tokom isušivanja jezera.

U većim razmjerama, ova pojava predstavlja mnogo ozbiljniji problem od samog neprijatnog mirisa.

U mnogim dijelovima svijeta jezera se isušuju u tolikoj mjeri da naučnici upozoravaju kako bi mogla da emituju dovoljno gasova sa efektom staklene bašte da se njihov uticaj može porediti sa emisijama nastalim sagorijevanjem fosilnih goriva.

U novoj studiji objavljenoj u časopisu Science naučnici navode da je Aralsko more – najveće isušeno jezero na svijetu – emitovalo čak 204 megatone (oko 225 miliona američkih tona) ugljen-dioksida otkako je počelo da se isušuje šezdesetih godina 20. veka.

Ali možda nije prekasno da se preokrene tok događaja

Danas je Aralsko more slana pustoš, više pustinja nego more. Ali nije uvijek bilo tako.

Njegov vodostaj počeo je naglo da opada tek kada su reke Amu Darja i Sir Darja preusmjerene radi snabdijevanja vodom brzo rastuće industrije pamuka u Uzbekistanu.

Do devedesetih godina 20. vijeka jezero, nekada četvrto po veličini na svijetu, bilo je gotovo neprepoznatljivo.

Na njegovom mjestu sada se prostire ogromna slana pustinja – nekadašnje jezersko dno koje se pod uticajem sunca postepeno raspada.

Studija procjenjuje da je između 1960. i 2022. godine isušeno more ispustilo 204 megatone ugljen-dioksida u atmosferu. Ta procjena zasniva se na istraživanju više lokacija i analizi uzoraka jezgarskog materijala prikupljenih sa suvog dna jezera.

Postoje i znaci oporavka na sjeveru, gdje je vlada Kazahstana usvojila mjere za upravljanje vodnim resursima kako bi obezbijedila da Sir Darja nastavi da se uliva u Sjeverni Aral.

Nova studija sugeriše da bi ponovno plavljenje čitavog basena moglo doneti ogromne koristi za životnu sredinu, ne samo u samom jezeru već i na globalnom nivou.

„Ispod Aralskog jezera nalazi se skriveno ugljenično blago“, kaže biogeohemičar Rafael Marke iz Španskog nacionalnog istraživačkog saveta.

„Ako ovi sedimenti ostanu izloženi, ugljenik će nastaviti da se ispušta u atmosferu. Ako se more ponovo poplavi, isti taj ugljenik mogao bi da pređe iz izvora emisija u dio klimatskog rješenja.“

Prema proračunima istraživača, ponovno plavljenje dna jezera moglo bi da spriječi oslobađanje procijenjenih 165 megatona ugljenika koji je i dalje zarobljen u sedimentima.

Studija je takođe pokazala da se skoro petina emisija ugljenika iz Aralskog mora oslobađa zato što vjetar raznosi sediment sa isušenog jezerskog dna – faktor koji istraživači ranije nisu uzimali u obzir.

„Kada jezero presuši, ne suočavamo se samo sa hidrološkim, ekološkim ili socioekonomskim problemom“, kaže ekologinja Nurija Katalan iz Španskog nacionalnog istraživačkog savjeta.

„Ugljenični ciklus se takođe menja na načine koji su do sada uglavnom bili izostavljeni iz klimatskih proračuna.“

U međuvremenu, klimatske promjene dodatno pojačavaju zabrinutost za budućnost vodosnabdijevanja Aralskog mora.

Amu Darja i Sir Darja napajaju se vodom nastalom topljenjem glečera u planinama Tjenšan i Pamir. Kako se ti glečeri povlače usled zagrijavanja klime izazvanog emisijama iz fosilnih goriva, dotok vode će se vjerovatno smanjivati, a preostala voda isparavaće mnogo prije nego što stigne do Aralskog mora.

Ironično, bolje upravljanje vodnim resursima i vraćanje vode u jezera koja su presušila usljed ljudske aktivnosti mogli bi da postanu važan dio strategije za ublažavanje klimatskih promjena i očuvanje preostalih glečera.

Aralsko more nije jedina kopnena vodena površina koju je čovjek iscrpio u potrazi za ekonomskom dobiti. Tu su i Veliko slano jezero i Saltonsko more u Sjedinjenim Američkim Državama, Kaspijsko jezero, jezero Urmija u Iranu, jezero Poopo u Boliviji i mnoga druga.

Sva izgubljena jezera potencijalno doprinose emisiji ugljenika

„Naša studija pokazuje da zaštita ovih ogromnih zaliha ugljenika zakopanih u sedimentima ima i značajnu klimatsku vrijednost, koja bi mogla biti uključena u mehanizme finansiranja zasnovane na ugljeniku“, ističu autori studije.

„Ovo pruža novu perspektivu, izraženu jezikom poznatim klimatskim finansijama i tržištima ugljenika, i otvara novu raspravu o tome kako bi ponovno plavljenje ovih jezera moglo da bude finansirano“, smatraju ovi naučnici.

(RTS)