Vrućina, nadmorska visina, zagađenje, džet leg – pobjeda na Mundijalu neće zavisiti samo od igre

Zbog toga će primjena naučno utemeljenih metoda u pripremi ekipa imati važnu ulogu – kako u očuvanju zdravlja fudbalera, tako i u održavanju najbolje forme tokom takmičenja.

Svjetsko prvenstvo, koje zajednički organizuju Sjedinjene Američke Države, Meksiko i Kanada, istorijsko je izdanje na više načina.

Nikada ranije Mundijal nije kombinovao toliko faktora stresa iz životne sredine. Šesnaest gradova domaćina proteže se na približno 4.300 kilometara od istoka ka zapadu i 4.000 kilometara od sjevera ka jugu.

Očekuje se da će četrnaest od ovih gradova imati prosječne temperature između 19,1 i 32,7 stepeni Celzijusa, dok će se utakmice igrati na velikim nadmorskim visinama u Gvadalahari (1.566 metara) i Meksiko Sitiju (2.240 metara).

Česta putovanja i masovni priliv gledalaca na mega-događajima takođe povećavaju rizik od prenosa zaraznih bolesti, a da se ne pominje uticaj raznih zagađivača i alergena između matičnih gradova igrača i gradova domaćina.

Suočena s ovim izazovima, grupa istraživača nedavno je objavila analizu očekivanih ekoloških izazova i preporuke za timove u sportskoj medicini.

Ekstremna vrućina: glavni neprijatelj

Analiza podataka iz prethodnih godina pokazuje da će tokom predstojećeg Svjetskog prvenstva 14 od 16 gradova domaćina preći temperaturu vlažnog globusa (WBGT) od 28 stepeni Celzijusa u junu i julu.

U šest od tih gradova indeks toplotnog stresa (WBGT) dostiže između 30 i 35 stepeni. Četvrtina njih prelazi FIFA-inu kritičnu granicu od 32 stepena Celzijusa, kao i limit koji Američki koledž sportske medicine (ACSM) preporučuje za otkazivanje treninga na otvorenom za osobe prilagođene vrućini.

Nadmorska visina: Prednost ili mana

Situacija: Utakmice koje će se igrati na umjerenoj nadmorskoj visini u Meksiku, u Gvadalahari (1.566 metara; parcijalni pritisak atmosferskog kiseonika ≈ 133 mmHg) i Meksiko Sitiju (2.240 metara; ≈ 121 mmHg): četiri utakmice u grupi A, dvije u grupi K, jedna u grupi H, jedna u osmini finala i jedna u četvrtfinalu.

Posljedice: Razmjena kiseonika u plućima prvenstveno je regulisana parcijalnim pritiskom kiseonika. Međutim, on se smanjuje s nadmorskom visinom, što umanjuje aerobni kapacitet i odlaže oporavak. Kao rezultat toga, lokomotorni obrasci se mijenjaju.

Tako su tokom Svjetskog prvenstva 2010. godine, održanog u Južnoj Africi, utakmice igrane iznad 1.200 metara rezultirale smanjenjem ukupne pređene udaljenosti od tri do devet odsto i smanjenjem broja sprinteva i do 21 odsto, posebno među veznim igračima, zbog povećanog neuromišićnog zamora, prilagođavanja tempa i manje efikasnih taktičkih strategija.

Suprotno tome, manja gustina vazduha može favorizovati sprintove i promijeniti aerodinamiku lopte. FIFA-ine istorijske analize pokazuju da razlika u nadmorskoj visini od 1.000 metara daje domaćem timu prednost od približno pola gola, te da su timovi koji se nalaze između 950 i 1.700 metara tokom Svjetskog prvenstva 2010. godine udvostručili svoje šanse za pobjedu protiv timova koji igraju na nivou mora u utakmicama igranim između 1.170 i 1.390 metara.

Timovi aklimatizovani na nadmorsku visinu takođe su postizali više golova u drugom poluvremenu na najvišim stadionima.

U ovom kontekstu, primjena individualizovanih planova treninga i strategija specifičnih za pozicije neophodna je za ublažavanje fizioloških i taktičkih izazova povezanih s nadmorskom visinom i održavanje performansi tokom pogođenih utakmica.

Planirane mjere: Trening na visini poboljšava sposobnost tijela da reaguje na trening. U takvim uslovima organizam proizvodi više hemoglobina. Povećanje mase hemoglobina i maksimalne potrošnje kiseonika (VO₂ max) poboljšava transport kiseonika i aerobni kapacitet.

Kratki, intenzivni mikro ciklusi ponovljenog sprint treninga u hipoksičnoj komori (u ovim prostorijama, koje se nazivaju i visinske komore, nivo kiseonika u vazduhu vještački se održava na nivou niskom kao na velikoj nadmorskoj visini) takođe mogu izazvati pozitivne fiziološke i neuromišićne adaptacije, poboljšavajući kondiciju i performanse na nivou mora.

Tradicionalne metode treninga na visini uključuju takozvane pristupe „živi visoko – treniraj visoko“ (Live High–Train High, LHTH) i „živi visoko – treniraj nisko“ (Live High–Train Low, LHTL). LHTH metoda podrazumijeva život i trening na nadmorskoj visini, uglavnom između 1.600 i 2.500 metara, tokom dvije do četiri sedmice. Međutim, za timove koji učestvuju na Svjetskom prvenstvu, njena izvodljivost je ograničena.

Nasuprot tome, LHTL metoda je fleksibilnija i smatra se zlatnim standardom za trening na visini. Naučne studije pokazuju da 10 do 14 dana LHTL-a može dovesti do povećanja mase hemoglobina za tri do četiri odsto, čak i kod igrača sa već visokim osnovnim nivoima, što rezultira značajnim poboljšanjima u fudbalskim performansama.

Treća metoda, poznata kao „živi nisko – treniraj visoko“ (Live Low–Train High, LLTH), nudi pragmatičnu i isplativu strategiju treninga na visini koja je posebno pogodna za potrebe pripreme igrača za Svjetsko prvenstvo 2026. godine, u poređenju s LHTH ili LHTL pristupima.

Konačno, metoda „živi visoko – treniraj nisko i visoko“ (Live High–Train Low and High, LHTL+H) kombinuje aerobne prednosti LHTL-a s anaerobnim i neuromišićnim adaptacijama izazvanim LLTH-om. Ovaj pristup, koji je stekao popularnost, efikasna je strategija pripreme pred turnir, ali vremenska ograničenja svojstvena Svjetskom prvenstvu 2026. godine vjerovatno otežavaju njegovu implementaciju.

Treba napomenuti da se sve ove koristi mogu dodatno unaprijediti razvijanjem veće psihološke otpornosti stečene u zahtjevnim okruženjima, kao i boljom pripremom igrača za stres međunarodnih takmičenja koja se održavaju na manjim nadmorskim visinama ili blizu nivoa mora.

Zagađenje i alergeni: Nevidljivi neprijatelji

Situacija: Šesnaest gradova domaćina Svjetskog prvenstva 2026. godine izložiće timove širokom spektru zagađivača vazduha i sezonskih alergena (polena). Štaviše, poznato je da mega-događaji poput Svjetskog prvenstva pogoršavaju uticaje na životnu sredinu, uključujući i mjereni i percipirani kvalitet vazduha.

S obzirom na to da će se Svjetsko prvenstvo 2026. godine održati ljeti, očekuju se visoke koncentracije ozona (O₃) usljed fotohemijskih reakcija između azotnih oksida i isparljivih organskih jedinjenja, prvenstveno iz drumskog saobraćaja i industrijskih aktivnosti, kao i djelovanja sunčeve svjetlosti.

Fine čestice, posebno čestice manje od 2,5 μm u prečniku (PM2.5), takođe bi mogle ostati dominantni zagađivač u nekim gradovima. Zapadni dio Sjedinjenih Američkih Država i Kanade, posebno Los Anđeles, San Francisko, Sijetl i Vankuver, doživjeli su neviđene šumske požare posljednjih godina, što je rezultiralo značajnim pogoršanjem posmatranog i projektovanog kvaliteta vazduha. Nivo rizika tamo je posebno visok.

U slučaju požara velikih razmjera, svi gradovi domaćini Svjetskog prvenstva 2026. godine mogli bi biti pogođeni, jer približno 54 odsto dima u Sjedinjenim Američkim Državama potiče iz zapadnih regiona zemlje.

Posljedice: Sistematski pregledi naučne literature i nedavne meta-analize potvrđuju značajan uticaj ozona na respiratorne simptome (prvenstveno kašalj ili otežano duboko udisanje), funkciju pluća i fizičke performanse, uključujući i performanse specifične za fudbal.

Iako kvalitet studija u ovoj oblasti varira, neki podaci iz elitnog fudbala jasno ukazuju na to da loš kvalitet vazduha može umanjiti performanse i da se ovi efekti ne mogu u potpunosti nadoknaditi visokim nivoom vještine elitnih igrača. Štaviše, ovi efekti javljaju se čak i pri umjerenim nivoima degradacije kvaliteta vazduha (AQI između 51 i 100).

Povećanje koncentracija PM10 čestica i ozona povezano je sa smanjenim performansama u fizičkim testovima (vrijeme sprinta na 30 metara, sposobnost promjene pravca) i tehničkim testovima (korišćenjem alata za procjenu specifičnih za fudbal), dok je povećanje azot-dioksida (NO₂) povezano sa oštećenim kognitivnim performansama, posebno u izvršnim funkcijama igrača (odnosno funkcijama koje utiču na njihovu brzinu, vrijeme reakcije i broj grešaka koje prave).

Druge studije sprovedene tokom utakmica u veoma zagađenim sredinama otkrile su smanjenje ukupne pređene udaljenosti, smanjenje broja trčanja visokog intenziteta, sporije sprintove i smanjenje brzine i tačnosti tokom tehničkih zadataka, uključujući manji broj dodavanja po utakmici, bez obzira na zagađivač koji je u pitanju.

Igrači iz manje zagađenih regiona često su osjetljiviji na zagađenje od onih koji su navikli na takva okruženja, što može dovesti gostujuće timove u nepovoljan položaj tokom međunarodnog turnira poput Svjetskog prvenstva.

Planirane mjere: Ne postoji zaista sveobuhvatna strategija adaptacije za borbu protiv efekata zagađenja. Trening ili igranje kada se kvalitet vazduha pogorša nikada nije bez rizika, čak ni za vrhunske sportiste.

Za igrače sa alergijama individualizovana njega je neophodna, piše RTS

Na kraju krajeva, pobjednici Svjetskog prvenstva u fudbalu mogli bi biti oni koji su se najbolje pripremili za ove dodatne izazove, pretvarajući ograničenja u prilike.