Ulični kanjoni i urbana ostrva toplote: Zašto se Banjaluka sve teže hladi?

Svi imamo priliku čuti, posebno u proteklim danima da se ne može izdržati bez klime, vode, prirode jer se mnogi žale na tegobe poput glavobolje, krvnog pritiska, vrtoglavice i nesanice.

Temperatura ne opada, a u narednim danima prema najavama meteorologa, očekuje se i porast temperature.

Kako će Banjalučani preživjeti ljeto?

S obzirom na trenutnu ekspanziju visoke gradnje u Banjaluci promjene u temperaturi su primjetne, a što se nije pozitivno odrazilo na svakodnevnicu građana jer tokom dana kretanje po vrućini je skoro pa nemoguće, kao ni spavanje tokom noći.

Da li u Banjaluci ljeti već plaćamo cijenu te gradnje kroz činjenicu da noći postaju nesnosno tople, jer beton i asfalt ne stižu da emituju nakupljenu toplotu u svemir usljed blokiranog strujanja vazduha?

„Da, postoje ozbiljni pokazatelji da Banjaluka ljeti već osjeća posljedice urbanog pregrijavanja, posebno kroz sve toplije i neprijatnije noći. Beton, asfalt i fasade tokom dana akumuliraju toplotu, a u gusto izgrađenim zonama ona se noću sporije oslobađa zbog smanjenog pogleda ka nebu, slabijeg strujanja vazduha i nedostatka zelenila. Ipak, taj efekat ne treba pripisati samo pojedinačnim zgradama, već širem procesu betonizacije i klimatskog zagrijavanja. Da bi se utvrdilo koliki je stvarni doprinos visoke gradnje, potrebna su sistematska mjerenja noćnih temperatura u centru, na obalama Vrbasa, u parkovima, na padinama i u prigradskim zonama“, kazao nam je prof. Dr Petar Gvero, šef katedre za termotehniku.

Pojam "urbanih ostrva toplote"

Kako tačno arhitektura i gustina gradnje utiču na to da li grad 'diše' ili se 'guši'?

„Postoji veliki broj kvalitetnih referenci koje se bave ovim ozbiljnim problemom. U najkraćem, urbano toplotno ostrvo je pojava da je grad topliji od svoje okoline, jer beton, asfalt, krovovi i fasade upijaju i zadržavaju toplotu, dok je sve manje drveća, vodenih površina i prirodnog zemljišta koji bi prostor hladili. Laički rečeno, grad „diše“ kada toplota i zagađen vazduh mogu da izađu, a svježiji vazduh uđe. Nasuprot tome, grad se „guši“ kada gusta izgradnja, nepropusne površine i nedostatak zelenila zarobljavaju toplotu i usporavaju strujanje vazduha. Poseban problem predstavljaju visoke i zbijene zgrade, koje u uskim ulicama formiraju takozvane „ulične kanjone“. U takvom prostoru sunce intenzivno zagrijava fasade i kolovoz, dok je cirkulacija vazduha ograničena, pa se toplota zadržava duže, naročito tokom noći. Neprekinuti blokovi mogu prekinuti prirodne tokove vjetra, a velike površine pod asfaltom i betonom tokom dana se pregrijavaju i potom sporo otpuštaju akumuliranu toplotu. Istovremeno, manjak drveća znači manje sjenke i slabije prirodno hlađenje, jer vegetacija snižava temperaturu i zasjenjivanjem i isparavanjem vode kroz lišće“, pojašnjava je prof. dr Gvero.

Gustina gradnje objekata, ali i sam beton u mnogim naseljima u Banjaluci „zarobljavaju“ toplotu i sprečavaju da se grad ohladi tokom noći, a što u proteklim danima osjećaju svi građani, posebno oni koji žive u centralnom dijelu grada kao i naseljima gdje preovladava beton nad zelenilom, a što je sve češća pojava u Banjaluci.

„Dolazi do stvaranja "urbanih ostrva toplote" zbog vještačkih površina (beton i asfalt akumuliraju i zadržavaju toplotu i tokom noći dodatno griju), u uskim ulicama okruženim visokim zgradama toplota se duže zadržava i teže gubi zračenjem, gusta gradnja usporava strujanje vazduha, ljudska aktivnost dodatno zagrijava (klima uređaji, saobraćaj, parking, industrija). Zelenilo i biljke hlade okolinu i upijaju manje toplote. Zato zelene površine utiču da ne bude toliko vruće kao u sredinama samo sa vještačkim površinama“, rekla je meteorolog Milica Đorđević.

Kolika razlika u temperaturi ljeti može biti između betoniranog centra i zelenih dijelova grada poput Parka Mladen Stojanović ili Banj brda?

„Razlika temperature vazduha u najtoplijem delu dana može biti i nekoliko stepeni, a temperatura površina pod zelenilom i betonskih površina je značajna. Značajna je i razlika u noćnim temperaturama, tj. temperatura brže opada uveče i tokom noći u sredinama sa zelenilom u odnosu na betonirane delove grada gde se tokom noći toplota zadržava duže i sporije hladi. Porast temperature je globalna pojava zbog klimatskih promena i oseća se i u gradovima a i u ruralnim sredinama. U gradskim zonama je izraženiji porast temperature kao i dugotrajni toplotni talasi“, pojasnila je Đorđević.

Šta se termodinamički dešava u uskim ulicama gde su izgrađene visoke zgrade koje stoje preblizu jedna drugoj? Kako se tu ponašaju toplota i vazduh?

U takvim ulicama, kako pojašnjava prof. dr Gvero, nastaje ono što se u urbanoj klimatologiji naziva „ulični kanjon“, odnosno uska ulica, visoke fasade sa obje strane i mali dio neba vidljiv iz prostora pri tlu.

„Termodinamički gledano, sunčevo zračenje zagrijava asfalt, beton, fasade, krovove i prozore, a ti materijali upijaju i skladište toplotu. Za razliku od otvorenih prostora, u uskim ulicama zračenje se više puta odbija između fasada, pa ulica počinje da se ponaša kao toplotna zamka. Posebno je važan mali sky view factor, odnosno ograničen „pogled ka nebu“, zbog čega se prostor noću teže hladi i sporije oslobađa akumulirane toplote. Istovremeno, visoke i bliske zgrade mogu ometati prirodno strujanje vazduha. Vjetar koji prolazi iznad krovova često „preskoči“ ulicu, dok se pri tlu formiraju lokalni vrtlozi u kojima se duže zadržavaju topao vazduh, izduvni gasovi, prašina i vlaga. Iako se zagrijan vazduh prirodno podiže, u uličnom kanjonu konvekcija je ograničena, jer se on ne miješa dovoljno efikasno sa svježijim vazduhom iznad. Zato problem nije samo u zagrijavanju, već i u sporoj zamjeni vazduha. Visoke zgrade, naravno, mogu imati i pozitivan efekat jer stvaraju sjenku, pa ulica u pojedinim dijelovima dana može biti hladnija od potpuno otvorene asfaltne površine“, kazao je prof. dr Gvero.

Međutim, ako je prostor previše uzak, kako profesor pojašnjava dalje, bez zelenila, sa tamnim materijalima i slabim provjetravanjem, sjenka ne rješava suštinski problem, pa toplota ostaje zarobljena u materijalima i vazduhu.

Ekspanzija gradnje u Banjaluci

S obzirom na trenutnu ekspanziju visoke gradnje u širem centru grada i pojedinim naseljima, jesmo li mi već ozbiljno narušili prirodne vazdušne koridore koji su dolazili sa okolnih brda i duž rijeke Vrbas?

„Banja Luka nije samo skup zgrada i ulica, već grad smješten u dolini, između brda i uz tok Vrbasa, čiji pravac jug–sjever, zajedno sa zelenim obalama, padinama i otvorenim prostorima, ima važnu ulogu u prirodnom provjetravanju urbanog područja. Zbog toga ekspanziju visoke izbijene gradnje ne treba posmatrati isključivo kroz broj kvadrata i spratnost, već i kroz njen uticaj na kretanje vazduha, temperaturu i kvalitet života u gradu. Iako se bez preciznih mjerenja ne može tvrditi da su vazdušni koridori u potpunosti izgubljeni, postoji osnovana sumnja da su u pojedinim zonama već funkcionalno oslabljeni. Da bi se utvrdio stvarni obim tog uticaja, neophodna je mikroklimatska studija koja bi obuhvatila mapu visina i gustine gradnje, analizu dolina, zelenih površina i otvorenih prostora, mjerenja temperature i vjetra, kao i CFD (Computational Fluid Dynamics) simulaciju strujanja vazduha kroz grad“, pojasnio je prof. dr Gvero.

Zimski period

Kako prekid cirkulacije vazduha utiče na zimske mjesece? Da li zbog 'zida' od novih zgrada smog iz ložišta i saobraćaja ostaje zarobljen u prizemnim slojevima?

„Da, postoji realna opasnost da prekid prirodne cirkulacije zimi doprinosi zadržavanju smoga u prizemnim slojevima Banjaluke. U uslovima temperaturne inverzije, slabog vjetra i pojačanih emisija iz ložišta i saobraćaja, visoka i zbijena gradnja može dodatno smanjiti provjetravanje ulica i naselja. Tada grad ne samo da se ljeti teže hladi, već se zimi teže „čisti“ od zagađenog vazduha“, kazao je prof. dr Gvero.

Kada se radi jedan regulacioni plan, u kojoj mjeri bi se moralo konsultovati upravo Mašinski fakultet i stručnjaci za termodinamiku? Da li se kod nas uopšte rade ozbiljne simulacije kretanja vazdušnih struja prije nego što se odobri zgrada od 10 ili 12 spratova?

„Kod nas se u skladu sa važećim zakonodavstvom formalno traže urbanistički, klimatski, ekološki i infrastrukturni uslovi, ali očigledno je da ozbiljne simulacije strujanja vazduha nisu sistemski uslov za svaku visoku zgradu. A trebalo bi da budu, bar za objekte i blokove koji značajno odstupaju visinom, gustinom ili položajem od okolnog urbanog tkiva. Za grad kao što je Banja Luka, minimum ozbiljnog pristupa bio da se za svaki regulacioni plan koji uvodi visoku gradnju traži: ruža vjetrova, analiza dolinskih i riječnih strujanja, mapa visina i gustina, mapa zelenih i otvorenih površina, scenario postojećeg stanja i scenario nakon izgradnje, te CFD simulacija za ljetne i zimske uslove, ali mislim da smo mi daleko od toga“, kazao je prof. dr Gvero.

U kojim dijelovima grada je najlošija situacija?

„Na osnovu javno dostupnih informacija sa portala, izgleda da je najveći rizik je u užem i širem centru, zatim u pojasu Nova Varoš-Rosulje-Malta-Borik, u Obilićevu prema Starčevici i Istočnom tranzitu, te na padinskim prelazima Paprikovac-Lauš-Nova Varoš. Prostor uz Vrbas nije nužno najgori, ali je najvažniji za očuvanje, jer upravo on može biti jedan od glavnih prirodnih koridora za hlađenje i provjetravanje grada. Konačna dijagnoza bi tražila mapu visina zgrada, gustine, zelenih površina, noćnih temperatura, zimskih koncentracija PM2.5/PM10 i CFD simulaciju strujanja vazduha, odnosno precizan disperzioni model, ali tu već ulazimo u potrebu uređenja i dopune važećih propisa“, rekao je prof. dr Gvero.

Šta su u ovom trenutku izvodljiva rješenja za Banjaluku? Pošto zgrade ne možemo srušiti, kako možemo ublažiti ovaj efekat toplotnih ostrva?

„Banjaluka ne može poništiti već izgrađene objekte, ali može spriječiti da novi kvartovi postanu toplotne zamke. Zato ublažavanje urbanih toplotnih ostrva mora početi od jednostavnih, ali sistemskih mjera: više sjenke, manje asfalta, hladniji i zeleni krovovi, otvoreniji blokovi, veći procenat krošnji i jasna zaštita Vrbasa, zelenih površina i prirodnih pravaca provjetravanja“, kazao je profesor Gvero.

Međutim, kako on dalje pojašnjava, ove mjere ne mogu imati pun efekat ako nisu ugrađene u kvalitetan i obavezujući Urbanistički plan.

„Takav plan ne bi smio biti samo formalni dokument, već stvarni okvir za kontrolu visine i gustine gradnje, očuvanje javnih prostora, zelene infrastrukture i vazdušnih koridora. Bez tog okvira, grad se razvija kroz pojedinačne regulacione planove i investitorske zahvate, bez dovoljno jasne procjene njihovog zajedničkog uticaja na mikroklimu. Zato toplotna ostrva, dolina Vrbasa, padinski tokovi vazduha i zelena infrastruktura moraju biti tretirani kao pitanja javnog zdravlja, a ne kao sporedne estetske teme“, kazao je prof. dr Gvero, te naglasio da izvodljiv pristup podrazumijeva tri nivoa djelovanja.

„Kratkoročno, potrebno je zasjeniti stajališta, škole, trotoare i parkinge, saditi krupna stabla tamo gdje ima dovoljno prostora za korijen, uklanjati nepotreban asfalt i uvoditi javne česme i „hladne tačke“ tokom toplotnih talasa. Srednjoročno, treba razvijati zelene i hladne krovove na javnim objektima, rekonstruisati pregrijane trgove i parkinge, obnavljati drvorede, energetski sanirati zgrade i povezivati Vrbas sa unutrašnjim dijelovima naselja kroz zelene koridore. Sistemski, neophodno je uvesti obaveznu mikroklimatsku analizu za regulacione planove i visoku gradnju, izraditi mapu urbane toplote i propisati minimalni procenat krošnji, propusnih površina i zelenih otvora u svakom novom bloku“, rekao je prof. dr Gvero.

Centar za životnu sredinu

Kako gradnja novih visokih zgrada utiče na provjetravanje i kvalitet vazduha u Banjaluci?

„Nije problem isključivo u visini, problem je u generalnim gabaritima objekata (i vertikalnim i horizontalnim) i njihovom pozicioniranju i naguravanju u prostoru bez šireg konteksta potreba i smisla. Visoki objekti razbijaju ruže vjetrova, a generalno naguravanje stvara džepove koji onda zimi zadržavaju zagađen vazduh, dok ljeti, u kombinaciji sa nedostatkom zelenih površina - stvaraju toplotna ostrva. Sam nedostatak zelenih površina takođe smanjuje generalni biodiverzitet grada, a utiče i na manju poroznost tla, što se onda manifestuje kao problem poplava i bujica prilikom većih padavina“, rekao je Dragan Kabić iz Centra za životnu sredinu.

Dalje, prekomjerna gradnja ima i mnoge druge negativne faktore, kazuje Kabić.

„Svima je već jasno da ,,pumpamo balon'' u ekonomskom smislu, kada je u pitanju tržište stanogradnje. Dok se balon pumpa, cijene stanovanja rastu. Rast cijena, kako za kupovinu, tako i za rentu, doslovno protjeruje čitav jedan sloj ljudi koji više ne mogu da priušte stanovanje u gradskim naseljima, te se pomjeraju na sve udaljeniju periferiju. Izgrađeni skuplji objekti dijelom ostaju prazni, sa jedinom ulogom bivanja sigurnom investicijom, dok pritom zapravo samo narušavaju životni prostor. Čitav sloj ljudi koji se pomjera na periferiju, samim time što je već ekonomsko slabijeg statusa i što periferija nije valjano povezana javnim prevozom i nije na mreži daljinskog grijanja - time biva osuđen na korišćenje automobila za svoje kretanje, i to na veće distance i na jeftinija goriva, a koristi i jeftina goriva u individualnim ložištima. A onda to opet vodi povećanju zagađenja vazduha“, rekao je Kabić.

Prilikom pravljenja regulacionih planova, ne vodi se računa o zaštiti životne sredine, rekao je Kabić.

„Dakle, izrada regulacionih planova bez utemeljenja u planovima višeg reda, ali i promišljanja bilo kojeg konteksta šireg od maksimalno mnogo bruto građevinske površine na parceli, gotovo isključivo je mehanizam pravljenja profita. Dakle, jedina računica je kako maksimizirati komodifikaciju prostora“, rekao je Kabić.

Da li postoji ograničenje visine zgrada u dijelovima grada koji su ključni za protok vazduha?

„Ne postoji ograničenje visine u vidu konkretnog parametra, nezavisno od dijela grada. Regulacija visine proizilazi isključivo iz odnosa zadate površine parcele i stepena zauzetosti i izgrađenosti planiranog objekta. A i tu se postoje zaobilaženja. Konkretna visinska regulacija po gradskim naseljima i zonama je takođe predmet neusvojenog urbanističkog plana. Trenutni Nacrt UP, čija je izrada i usvajanje u proceduri od 2018. godine, reguliše ovu oblast. No, problem je u tome što su najviši planirani objekti u gradu planirani upravo u periodu dok traje izrada UP, te se na taj način izlazilo u susret privatnim interesima, umjesto interesima građana i grada“, rekao je Kabić.

Kako građani mogu da prate uticaj nove gradnje na ekologiju našeg grada?

„Teško je ispratiti sav uticaj nove gradnje na životnu sredinu, ali je bitno interesovati se, edukovati i prije svega zahtijevati bolja rješenja i kvalitetniji grad. Građani mogu da dobiju informacije putem veb-stranice i kanala na društvenim mrežama Centra za životnu sredinu, ali i uživo. Takođe, konkretno u domenu urbanističkog haosa u kojem živimo, građani mogu dosta da nauče jedni od drugih, od svojih sugrađana koji su se već okupili u različite inicijative kako bi odbranili svoj prostor, kao što su okupljeni građani u Rosuljama, u Boriku, na Mejdanu, na Starčevici, nešto prije toga u naselju Aleja-centar i oko parka Kupusište, kao i od građana okupljenih u inicijativu Za plan“, zaključuje Kabić.

Pitanja o ovoj temi, a koja se tiču strujanja vazduha, zagrijavanja te ekspanzije gradnje u Banjaluci, postavili smo i nadležnima u Gradskoj upravi Banjaluka, ali odgovor do objavljivanja ovog teksta nismo dobili.