Prijeti novi rat evroazijskoj ekonomiji, i to nije Iran

Nasilje je uništilo krhko primirje postignuto u oktobru 2025. godine i brzo preraslo u najsmrtonosniju eskalaciju duž 2.600 kilometara duge Djurendove linije (Durand Line) posljednjih godina. Desetine hiljada civila su raseljene, a rizik od šire regionalne krize sve je veći.

Neposredni povod leži u sporu oko prekograničnih militantnih grupa. Pakistan optužuje Kabul da pruža utočište borcima organizacije Tehrik-e-Taliban Pakistan (Tehreek-e-Taliban Pakistan – TTP), što talibani negiraju. Ipak, geopolitičke posljedice ove konfrontacije daleko prevazilaze samu granicu. Za Kinu, ovaj rat ne predstavlja samo bezbjednosnu krizu već i direktan izazov njenoj široj strateškoj viziji regionalne integracije.

Među spoljnim akterima, Kina bi mogla pretrpjeti najveće gubitke ukoliko dođe do dugotrajnog raskola između Islamabada i Kabula.

Godinama Peking nastoji da Pakistan i Avganistan pozicionira kao ključne tačke u transregionalnoj ekonomskoj arhitekturi koja povezuje Centralnu Aziju, Južnu Aziju i zapadnu Kinu. U središtu te vizije nalazi se Kinesko-pakistanski ekonomski koridor (China–Pakistan Economic Corridor – CPEC), jedan od vodećih projekata inicijative „Pojas i put“ (Belt and Road Initiative – BRI). Izgrađen oko transportne infrastrukture, energetskih investicija i industrijskih zona koje se protežu od kineske oblasti Sinđang (Xinjiang) do pakistanske luke Gvadar (Gwadar) na Arapskom moru, CPEC je zamišljen ne samo kao bilateralno ekonomsko partnerstvo već i kao kičma šire regionalne povezanosti.

U kineskom strateškom razmišljanju, Avganistan je trebalo da postane periferno proširenje ove mreže. Peking je razmatrao povezivanje avganistanskih transportnih ruta, mineralnih resursa i tranzitnih koridora sa širim infrastrukturnim sistemom CPEC-a. Takva integracija bi kopnenom Avganistanu omogućila pristup pomorskoj trgovini, dok bi tržišta Centralne Azije bila čvršće povezana sa zapadnim kineskim provincijama.

Zbog toga rat između Pakistana i Avganistana direktno pogađa geografsko jezgro ove ekonomske vizije.

Odnosi Kine sa obje države pokazuju zašto su ulozi tako visoki. Pakistan je dugo smatran kineskim „svevremenskim strateškim kooperativnim partnerom“. Taj odnos obuhvata vojnu saradnju, transfer vojne tehnologije i duboke ekonomske veze. Kina je najveći trgovinski partner Pakistana i glavni investitor u projekte CPEC-a — od auto-puteva i željeznica do elektrana i specijalnih ekonomskih zona. Kineske kompanije uložile su desetine milijardi dolara u pakistansku infrastrukturu, dok Peking tu zemlju vidi kao ključnu kapiju koja povezuje zapadnu Kinu sa Indijskim okeanom.

Angažman Kine u Avganistanu, iako oprezniji, takođe se proširio nakon povratka talibana na vlast. Peking je održavao diplomatske kanale sa talibanima još prije američkog povlačenja 2021. godine, a od tada je proširio i ekonomske kontakte. Kineske kompanije pokazale su interesovanje za veliko, uglavnom neiskorišćeno mineralno bogatstvo Avganistana, uključujući ležišta bakra i rijetkih zemnih metala. Istovremeno, Peking podstiče prekograničnu trgovinu i ograničenu infrastrukturnu saradnju, nadajući se postepenoj integraciji Avganistana u regionalne ekonomske mreže.

Kako bi upravljala političkim osjetljivostima tih odnosa, Kina je uspostavila trilateralni diplomatski okvir — mehanizam dijaloga Kina-Pakistan-Avganistan — sa ciljem unapređenja ekonomske saradnje i bezbjednosne koordinacije između tri zemlje. Inicijativa odražava uvjerenje Pekinga da razvoj i povezanost mogu postepeno smanjiti nestabilnost u jednom od najturbulentnijih regiona svijeta.

Izbijanje rata između dvije zemlje uključene u taj mehanizam sada otkriva krhkost takvog pristupa.

U srži kineske dileme leži fundamentalni nesrazmjer između instrumenata koje Peking ima na raspolaganju i sila koje pokreću sam konflikt. Osnovni kineski instrumenti u regionu su ekonomski: infrastrukturne investicije, trgovinski podsticaji i razvojno finansiranje. Međutim, dinamiku sukoba između Pakistana i Avganistana oblikuju militantne mreže, sporne granice, ideološka suparništva i unutrašnji politički pritisci.

Ekonomska integracija može podsticati saradnju na dugi rok, ali teško može riješiti aktivne pobune ili duboko ukorijenjene bezbjednosne dileme.

Javne poruke Kine odražavaju delikatan balans koji mora održavati između dva partnera. Peking je pozvao Islamabad i Kabul da svoje razlike riješe dijalogom i pregovorima, istovremeno signalizirajući spremnost da pomogne u deeskalaciji. Iza kulisa, kineske diplomate ostaju u kontaktu sa obje vlade putem uspostavljenih kanala, uključujući trilateralni koordinacioni mehanizam.

Ipak, sama diplomatija možda neće biti dovoljna da otkloni dublje strukturne tenzije koje podstiču sukob. Djurendova linija — kolonijalna granica koja dijeli Avganistan i Pakistan — i dalje je sporna za Kabul i dugo je izvor trvenja. Prekogranične militantne mreže dodatno komplikuju bezbjednosnu situaciju, omogućavajući oružanim grupama da koriste porozne granice i politička rivalstva.

U tom smislu, aktuelni rat nije samo bilateralni spor već kulminacija neriješenih istorijskih tenzija.

Sukob se odvija i u širem globalnom kontekstu u kojem prag za konfrontaciju između nuklearno naoružanih država izgleda sve niži. Tokom protekle decenije velike sile sve češće ulaze u rizične forme nadmetanja koje uključuju nuklearne aktere — od posredničkih napada na Rusiju do ponovljenih kriza između suparničkih nuklearnih država. I sama Južna Azija već je imala takve trenutke, uključujući sukob Indije i Pakistana 2025. godine.

Pakistan je nuklearna sila, i iako u trenutni rat nije direktno uključena druga nuklearna država, on se odvija u nestabilnom regionalnom okruženju oblikovanom nuklearnim odvraćanjem. To dodatno podiže uloge eskalacije i ukazuje na sve veću normalizaciju visokorizičnih konfrontacija u međunarodnom sistemu.

Za Peking, ovaj rat pokreće neprijatna pitanja o jednoj od ključnih pretpostavki njegove regionalne strategije: da ekonomska povezanost može otvoriti put političkoj stabilnosti. Inicijativa „Pojas i put“ dugo je građena na ideji da infrastruktura — putevi, željeznice, naftovodi i luke — može postepeno pretvoriti konfliktne regione u zone ekonomskog prosperiteta.

Međutim, događaji duž Djurendove linije pokazuju granice tog modela.

Infrastruktura može olakšati trgovinu, ali sama po sebi ne može prevazići ideološke pobune, sporne granice ili duboka geopolitička rivalstva. Ekonomski koridori mogu vremenom podsticati stabilnost, ali ne mogu zamijeniti političko pomirenje ili efikasno upravljanje državom.

Rat između Pakistana i Avganistana stoga predstavlja više od još jednog regionalnog sukoba. On je ozbiljan test kineske zapadne strategije i šire pretpostavke da sam razvoj može preoblikovati politički pejzaž Evroazije.

Da li će Peking uspjeti da se izbori sa ovom krizom bez narušavanja svojih partnerstava — ili sopstvene strateške vizije — za sada ostaje neizvjesno.

Ono što je izvjesno jeste da sukob koji se sada razvija na zapadnoj periferiji Kine prijeti da preoblikuje ne samo regionalne saveze već i same pretpostavke na kojima počiva jedan od najambicioznijih geopolitičkih projekata dvadeset prvog vijeka.

(Ladislav Zemanek/RT)