Ko je bio Ali Hamnei?

- Vrhovni vođa Irana imam Hamnei je preminuo - navodi se u saopštenju.

Iranska vlada je proglasila 40 dana žalosti i neradnu nedjelju nakon smrti vrhovnog vođe Alija Hamneija.

Ko je bio Ali Hamnei?

Ajatolah Ali Hamnei bio je drugi vrhovni vođa Islamske Republike Iran i jedna od najuticajnijih ličnosti savremenog Bliskog istoka.

Na čelu Irana nalazio se od 1989. godine pa sve do smrti 2026. godine, što ga čini najdugovječnijim liderom u modernoj istoriji te države.

Rano doba i obrazovanje

Rođen je 19. aprila 1939. godine u Mašhadu, u religioznoj šiitskoj porodici azerskog porijekla. Njegov otac bio je ugledni vjerski učenjak, što je značajno uticalo na njegovo rano obrazovanje. Islamsku teologiju studirao je u Mašhadu, a potom u svetom gradu Komu, gdje je učio kod najpoznatijih šiitskih ajatolaha tog vremena, uključujući i Ruholaha Homeinija.

Tokom 1960-ih i 1970-ih godina aktivno je učestvovao u opozicionom pokretu protiv šaha Mohameda Reze Pahlavija. Zbog političkog djelovanja više puta je hapšen i zatvaran, a jedno vrijeme proveo je i u egzilu.

Uloga u Islamskoj revoluciji 1979.

Nakon uspjeha Islamske revolucije 1979. godine i dolaska Homeinija na vlast, Hamnei postaje jedan od bliskih saradnika novog režima. Ubrzo je postavljen na važne državne funkcije, uključujući članstvo u Revolucionarnom savjetu i nadzor nad odbrambenim strukturama.

Godine 1981. preživio je pokušaj atentata u bombaškom napadu, nakon čega mu je desna ruka ostala djelimično paralizovana.

Predsjednik Irana (1981–1989)

Iste godine izabran je za predsjednika Irana i tu funkciju obavljao je dva mandata, u periodu obilježenom Iransko-iračkim ratom (1980–1988). Iako je formalno bio šef izvršne vlasti, konačnu riječ u svim ključnim pitanjima imao je Homeini kao vrhovni vođa.

Tokom tog perioda Hamnei je gradio mrežu političkih i bezbjednosnih saveznika, posebno unutar vojnih struktura i Korpusa čuvara islamske revolucije.

Vrhovni vođa Irana (1989–2026)

Nakon smrti Homeinija 1989. godine, Skupština stručnjaka imenovala je Hamneija za novog vrhovnog vođu. Ustav je prethodno izmijenjen kako bi mu omogućio da preuzme tu funkciju, iako u tom trenutku nije imao najviši vjerski rang.

Kao vrhovni vođa, Hamnei je imao:

- kontrolu nad vojskom i Revolucionarnom gardom

- imenovanje šefa pravosuđa

- imenovanje komandanata oružanih snaga

- značajan uticaj na medije i državne institucije

- konačnu riječ u spoljnoj i bezbjednosnoj politici

Pod njegovim vođstvom Iran je razvijao nuklearni program, što je dovelo do oštrih sankcija Zapada i dugotrajnih pregovora sa svjetskim silama.

Spoljna politika i regionalni uticaj

Hamnei je bio žestoki kritičar Sjedinjenih Država i Izraela. Podržavao je širenje iranskog uticaja kroz saveze i pokrete u Libanu, Siriji, Iraku i Jemenu. Iran je u tom periodu postao ključni regionalni igrač, posebno nakon ratova u Iraku i Siriji.

Njegova politika oslanjala se na koncept „osovine otpora“ — mreže savezničkih pokreta i država koje se suprotstavljaju zapadnom uticaju na Bliskom istoku.

Ali Hamnei ostaće upamćen kao lider koji je više od tri decenije oblikovao politički, vjerski i bezbjednosni identitet Irana. Za pristalice bio je simbol otpora Zapadu i čuvar islamske revolucije, dok je za kritičare predstavljao oličenje autoritarne vlasti i represije.

Pitanje nasljednika

Još za njegovog života spekulisalo se ko bi ga mogao naslijediti. U javnosti su se često pominjali visoki klerikalni autoriteti, pa čak i njegov sin Modžtaba Hamnei, što je izazivalo rasprave o mogućoj „dinastizaciji“ sistema.