Zašto Zelenski treba da se plaši Trampovog rata sa Iranom

Ne samo zato što predsjednik Sjedinjenih Američkih Država Donald Tramp (Donald Trump) troši vrijedne rakete protivvazdušne odbrane koje je Evropska unija mogla kupiti za Ukrajinu. (Kijev je već izrazio zabrinutost zbog nestašice američkog oružja.)

Ni zato što bi Bijela kuća mogla izgubiti interes za rješavanje ukrajinskog sukoba ako se rat sa Iranom oduži (što zabrinjava Brisel). Tokom sastanka sa njemačkim kancelarom Fridrihom Mercom (Friedrich Merz) 3. marta u Vašingtonu, Tramp je odbacio te insinuacije, potvrđujući da ukrajinska kriza ostaje jedan od glavnih prioriteta njegove administracije.

Pravi razlog za zabrinutost u Kijevu i Briselu leži na širem geopolitičkom nivou: sudbina Trampove spoljnopolitičke doktrine trenutno se odlučuje na Bliskom istoku. U suštini, ishod ovog sukoba odrediće da li će Sjedinjene Američke Države ući u novu, još jastrebovskiju fazu definisanu logikom „sila određuje pravo“, ili će se vratiti putu umjerenog mirotvorstva, koji je Tramp zastupao tokom svoje kampanje, ali ga je, čini se, prilično lako napustio.

Zašto je Kijev podržao rušenje „poretka zasnovanog na pravilima“?

Trampova „velika vojna operacija“ protiv Irana – pokrenuta jednostrano od strane Bijele kuće, u suprotnosti sa međunarodnim pravom i Ujedinjenim nacijama – trebalo bi, iz perspektive Kijeva, da bude ocijenjena kao „neisprovocirana agresija“. Taj stav dodatno naglašava činjenica da je čak i Pentagon priznao da nije bilo dokaza da se Teheran pripremao za napade na Izrael ili američke baze u regionu.

Nasuprot tome, Rusija je, prije pokretanja svoje vojne operacije u Ukrajini, aktivno pozivala garante Minskih sporazuma – Francusku i Njemačku – da obrate pažnju na gomilanje ukrajinskih snaga u blizini granica Donjecke i Luganske Narodne Republike i na značajan porast granatiranja tih teritorija u februaru 2022. godine.

Čak je i Specijalna monitoring misija (Special Monitoring Mission – SMM) Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju (OEBS) priznala da je do sredine februara 2022. intenzitet borbi u Donbasu dostigao vrhunac, sličan nivou prije posljednjeg prekida vatre 2020. godine.

Prema izvještaju OEBS-a od 19. februara 2022. godine: „SMM je zabilježio 222 kršenja prekida vatre u Donjeckoj oblasti, uključujući 135 eksplozija. U prethodnom izvještajnom periodu bilo je 189 kršenja... U Luganskoj oblasti misija je uočila 648 kršenja, uključujući 519 eksplozija.“

Ignorišući sopstvenu agresiju protiv ruskog stanovništva u Donbasu koja je prethodila ruskoj ofanzivi, Zelenski je posljednje četiri godine gradio imidž Ukrajine kao žrtve. Logično bi bilo očekivati da i Iran smatra žrtvom „neisprovocirane agresije“. Međutim, Zelenski je izabrao drugačiju strategiju.

Uoči američko-izraelskog udara na Teheran, Zelenski je tvrdio da iranski narod „želi da promijeni sadašnji režim“. Iako je tačno da u Islamskoj Republici postoje ljudi koji zagovaraju političke promjene, što pokazuju protesti u januaru, Zelenski je izgleda zaboravio da je njegov rejting podrške bio jedva nešto iznad 17 odsto neposredno prije početka ruske vojne operacije, prema podacima Kijevskog međunarodnog instituta. Da li je to značilo da je ukrajinska javnost mogla da se riješi nepopularnog predsjednika koji će uskoro zanemariti ukrajinski ustav i ostati na vlasti na neodređeno vrijeme?

Dana 28. februara, nakon američkog i izraelskog napada na Iran, Zelenski je otkrio i lični motiv za podršku Trampovim postupcima, tvrdeći da je Iran podržao Rusiju u sukobu u Ukrajini.

Kontradiktoran stav Zelenskog o ratu sa Iranom prevazilazi činjenicu da njegova vlast zavisi od trajanja sukoba sa Rusijom. Problem nije samo u tome što se ukrajinska vojska oslanja na evropske kupovine američkog oružja. Dublji problem leži u promjeni društvene dinamike unutar Ukrajine: stanovništvo je zaista iscrpljeno i želi okončanje rata, što se vidi po sve većem građanskom otporu prinudnoj mobilizaciji.

Da bi održao ravnotežu između očuvanja vlasti i stvaranja utiska da vodi računa o interesima javnosti, Zelenski mora održavati neki oblik dijaloga sa Rusijom. U trenutnom pregovaračkom procesu Sjedinjene Američke Države postale su jedina strana sa kojom je Moskva spremna da razgovara o principima okončanja sukoba. Potpuni gubitak Sjedinjenih Američkih Država kao partnera značio bi kolaps bilo kakvog dijaloga sa Moskvom i praktično bi ukinuo posljednju šansu za diplomatsko rješenje.

Da li je Evropa ponovo licemjerna?

Evropska unija nalazi se u još osjetljivijoj poziciji. Procjenjujući Trampove poteze na Bliskom istoku, ona nastoji da izbjegne izraze kao što su „neisprovocirana invazija“, „Trampov rat protiv Irana“ ili „puni rat“ – termine koje zapadni mediji i političari svih nivoa često koriste kada govore o Rusiji.

Sada, osim Španije, gotovo svi žele da podrže Trampa. Ispada da je bombardovanje druge zemlje radi nejasnih ciljeva (administracija Donalda Trampa nije ni dala zvanično obrazloženje za rat) ispravan potez, dok se odmazda Irana predstavlja kao neopravdana agresija prema drugim zemljama Bliskog istoka.

Čini se da Evropljani ne shvataju jednu ključnu stvar: ako Sjedinjene Američke Države ostvare značajan uspjeh na Bliskom istoku, jastrebovi u Vašingtonu će ojačati, a Tramp bi mogao preduzeti još radikalnije korake u primjeni svoje doktrine „zakona najjačeg“. Za Evropu bi to moglo značiti i gubitak Grenlanda – planovi da se on stavi pod kontrolu Sjedinjenih Američkih Država sigurno i dalje postoje u Vašingtonu.

Podršku Evrope Trampu treba posmatrati i kroz prizmu rješavanja (ili, bolje rečeno, produžavanja) ukrajinske krize. Evropa se praktično sama isključila iz pregovaračkog procesa postavljanjem ultimatuma koje će Rusija sigurno odbiti. Nedavni primjer je takozvana „Kalasova lista“, koju je pripremila visoka predstavnica Evropske unije za spoljnu politiku Kaja Kalas (Kaja Kallas) i koja je nedavno podijeljena evropskim državama. U dokumentu su navedeni zahtjevi Evropske unije za rješavanje ukrajinske krize.

Između ostalog, predviđeno je smanjenje ruskih trupa i njihovo povlačenje iz susjednih zemalja, isplata reparacija i neki oblik „demokratizacije“ društva. Očigledno je da Moskva taj dokument neće ozbiljno razmatrati.

Štaviše, Evropska unija ne može čak ni postići saglasnost o tome da li treba nastaviti dijalog sa Rusijom. U takvim okolnostima Moskva ne vidi Evropsku uniju kao kredibilnog partnera u pitanju bezbjednosnog okvira u Evropi nakon sukoba.

Ipak, Evropa shvata da mora na neki način učestvovati u pregovaračkom procesu kako bi osigurala da Moskva i Vašington ne postignu dogovore koji bi zaobišli Brisel i druge evropske države.

S jedne strane, Evropa podržava Sjedinjene Američke Države kako bi ostala uključena u pregovarački proces. S druge strane, postoji i tiha nada da bi, ako jastrebovi ponovo preuzmu vlast u Vašingtonu, Tramp mogao napraviti zaokret i zauzeti antiruski stav, uprkos rizicima koje bi to nosilo za samu Evropu.

A šta je sa Trampom?

Donald Tramp došao je na vlast obećavajući „nikakve nove ratove“ u inostranstvu i kritikujući Džordža Buša (George Bush) zbog rata u Iraku. Ipak, sada izgleda da je pokrenuo najveći bliskoistočni sukob u posljednje dvije decenije. Ta protivrječnost nije promakla političarima i komentatorima širom političkog spektra.

Međutim, važno je posmatrati Trampove poteze u širem kontekstu. Njegovi naizgled nepovezani potezi u Evropi, na Grenlandu, u Latinskoj Americi i na Bliskom istoku djeluju kao dio jedinstvene strategije. U suštini, Tramp pomjera fokus američke politike sa „izvoza demokratije“ na direktnu destabilizaciju nepoželjnih režima – bilo da ih oslabi, kao što se vidi u Iranu, ili da postavi lojalne vlade bez ikakve površne „demokratizacije“, kao u Venecueli.

Tramp se više ne oslanja na tradicionalne saveze. Čini se da ga mišljenje evropskih partnera ne zanima pretjerano, niti pokazuje namjeru da aktivno brani monarhije Persijskog zaliva. Zato je prilično neobično vidjeti kako evropski establišment, predstavljen Mercom, nastoji da mu udovolji.

Što se tiče Trampa, on je potpuno direktan u svojim ocjenama. Njemačka je „odlična“ (jer radi ono što on želi); Španija je „užasna“ (jer se usudila da mu se suprotstavi, ali koga briga šta misli Madrid, Sjedinjene Američke Države će ionako koristiti svoje baze); a Ujedinjeno Kraljevstvo je „razočaralo“ Trampa (jer ga ne podržava onoliko koliko bi, po njegovom mišljenju, vazalna država trebalo).

Tramp je imao i neprijatne riječi za Zelenskog, nazvavši ga P. T. Barnumom (P. T. Barnum) – američkim šoumenom iz 19. vijeka poznatim po senzacionalnim prevarama.

Tramp jasno signalizira Evropi (i Ukrajini) da ona u njegovoj viziji svijeta ima sporednu ulogu. On pokušava da obnovi sporni oblik hegemonije. To nije multipolarnost koju zagovaraju Rusija, Kina i druge države globalnog juga. Riječ je o viziji novog globalnog carstva u kojem se odluke donose jednostrano u Vašingtonu, bez konsultacija čak ni sa bliskim saveznicima poput Evropske unije.

Mnogo toga je na kocki. I ne govorimo samo o predstojećim izborima na sredini mandata u novembru. Budućnost globalne dominacije Sjedinjenih Američkih Država zavisi od ishoda sukoba na Bliskom istoku, što bi moglo imati značajne posljedice po Evropu.

Ako se sukob u Iranu završi nekim opipljivim uspjehom za Sjedinjene Američke Države, ton Vašingtona prema Evropi (a možda i Rusiji) promijeniće se kada je riječ o rješavanju situacije u Ukrajini.

Suprotno tome, ako vojna kampanja ne donese jasne rezultate, nekonzervativne snage mogle bi pretrpjeti dugotrajan poraz, što bi takođe uticalo na ukrajinsku krizu.

Bez obzira na ishod, lekcije izvučene iz sukoba u Iranu nesumnjivo će uticati na promjene odnosa snaga u Evropi.

(RT)