Od lomača do horora: Kako je petak 13. postao simbol nesreće i straha

Petak 13: mit, istorija i religijska tumačenja „najnesrećnijeg“ datuma

Petak 13 već vijekovima izaziva nelagodu, strah i znatiželju. Za jedne je to običan datum u kalendaru, za druge simbol nesreće, lošeg predznaka i „crnog dana“. Iako savremeno društvo sve više odbacuje sujevjerja, fenomen petka 13 i dalje živi – u kulturi, medijima, pa čak i u poslovnim odlukama i putovanjima.

Odakle potiče strah od ovog datuma i kako ga tumače različite religije?

Istorijski korijeni: Templari i 13. oktobar 1307.

Jedan od najčešće pominjanih istorijskih događaja vezan je za 13. oktobar 1307. godine, kada je francuski kralj Filip IV Lijepi naredio hapšenje pripadnika Vitezovi Templari širom Francuske. Taj dan bio je – petak.

Templari su optuženi za jeres, bogohuljenje i druge teške zločine. Mnogi su mučeni i pogubljeni (spaljeni na lomači), a red je ubrzo raspušten. Ovaj događaj često se navodi kao jedan od izvora mita o „prokletom“ petku 13, iako istoričari ukazuju da nema direktnih dokaza da je baš taj događaj stvorio sujevjerje – već da je kasnije uklopljen u postojeće strahove.

Zašto baš broj 13?

Strah od broja 13 ima i poseban naziv – triskaidekafobija. U zapadnoj tradiciji broj 12 simbolizuje cjelinu i savršenstvo: 12 apostola, 12 mjeseci u godini, 12 znakova zodijaka. Broj 13 se, kao „prekoračenje“, doživljavao kao narušavanje harmonije.

U hrišćanskoj tradiciji često se pominje Tajna večera, gdje je za stolom bilo 13 osoba – Isus i 12 apostola – a izdajnik Juda navodno je bio trinaesti za stolom. Prema narodnom vjerovanju, ako 13 ljudi sjedi za stolom, jedan će uskoro umrijeti.

Petak kao „loš dan“

Petak je u srednjovjekovnoj Evropi imao posebnu simboliku. Prema hrišćanskom predanju, Isus Hrist je raspet u petak. Zbog toga je taj dan u nekim periodima istorije smatran danom stradanja i opreza.

Kombinacija „nesrećnog“ broja 13 i dana koji se već povezivao sa stradanjem stvorila je snažan simbolički spoj – petak 13.

Vještice, demoni i narodna vjerovanja

U narodnim predanjima Evrope postojalo je vjerovanje da se na petak 13 okupljaju vještice. Prema nekim legendama, 12 vještica i đavo kao trinaesti čine „sabat“. Ova simbolika dodatno je učvrstila negativnu percepciju broja 13.

Tokom perioda lova na vještice, posebno u 16. i 17. vijeku, strah od „nečistih sila“ bio je izuzetno raširen. Iako nema istorijskih dokaza da su suđenja bila vezana upravo za ovaj datum, narodna mašta je vremenom povezala sve elemente straha u jedan simbolički dan.

Savremena kultura i popularizacija straha

Popularna kultura odigrala je ogromnu ulogu u širenju mita o petku 13. Posebno je uticajan horor-franšizni serijal Petak 13, koji je dodatno učvrstio vezu između ovog datuma i nesreće, nasilja i mistike.

Danas pojedine zgrade nemaju 13. sprat, avio-kompanije preskaču red 13 u avionu, a neki ljudi odlažu putovanja, operacije ili potpisivanje ugovora ako datum pada na petak 13.

Kako na petak 13 gledaju druge religije?

Iako je strah od petka 13 najizraženiji u zapadnom, pretežno katoličkom kulturnom krugu, druge religije imaju znatno drugačiji odnos prema ovom datumu.

Pravoslavlje

U pravoslavnoj tradiciji ne postoji zvanično učenje koje petak 13 smatra nesrećnim danom. Petak jeste dan posta i sjećanja na Hristovo stradanje, ali ne nosi negativnu konotaciju u smislu sujevjerja.

Pravoslavna crkva generalno odbacuje sujevjerje kao oblik malovjerja. Brojevi sami po sebi nemaju duhovnu moć, već značenje dobijaju kroz simboliku i kontekst. Stoga, petak 13 u pravoslavlju nema poseban status niti se smatra „prokletim“.

Islam

U islamu ne postoji koncept nesrećnih brojeva ili dana u smislu zapadnog sujevjerja. Petak (džuma) je, naprotiv, najsvetiji dan u sedmici, dan zajedničke molitve i duhovnog okupljanja.

Islamsko učenje naglašava da su vjerovanja u „loše znakove“ (ta’jjur) oblik sujevjerja koji treba izbjegavati. Sudbina i dešavanja u životu zavise od Božije volje, a ne od kalendara ili brojeva. Stoga, petak 13 u islamskom svijetu nema nikakvu negativnu konotaciju.

Petak 13 i judaizam

U judaizmu ne postoji tradicija koja petak 13 smatra nesrećnim ili prokletim danom. Naprotiv, petak je uvod u Šabat – najsvetiji dan u sedmici, koji počinje u sumrak i traje do subote uveče. Pripreme za Šabat, koje uključuju molitvu, porodično okupljanje i svečanu trpezu, daju petku pozitivnu i duhovnu dimenziju.

Kada je riječ o broju 13, on u jevrejskoj tradiciji ima izrazito pozitivnu simboliku. Prema učenju srednjovjekovnog rabina Mojsije Majmonid, postoji 13 principa jevrejske vjere. Takođe, dječaci sa 13 godina proslavljaju Bar micvu – obred vjerske punoljetnosti. U kabalističkoj tradiciji broj 13 povezuje se i sa Božijim milosrđem.

Stoga, za razliku od zapadnog sujevjerja, petak 13 u judaizmu nema negativnu konotaciju. On nije simbol nesreće, već datum bez posebnog apokaliptičnog značenja – a broj 13 čak nosi i duhovnu težinu i pozitivnu simboliku.

Hinduizam

U hinduizmu brojevi imaju određenu numerološku simboliku, ali broj 13 nije univerzalno smatran nesrećnim. Naprotiv, u nekim regijama Indije trinaesti dan nakon smrti (tzv. „triodaši“) ima važnu ritualnu ulogu.

Petak je u hindu tradiciji često posvećen boginjama, poput Lakšmi, simbola blagostanja i prosperiteta. Stoga kombinacija petka i broja 13 ne nosi negativno značenje kao u zapadnoj kulturi.

Da li je petak 13 zaista opasan?

Statistike ne pokazuju dosljedno povećanje nesreća ili tragičnih događaja na ovaj datum. Ipak, psiholozi ukazuju da očekivanje lošeg ishoda može uticati na ponašanje ljudi – što ponekad dovodi do povećane anksioznosti i grešaka.

Strah od petka 13 više je kulturni fenomen nego realna prijetnja. On predstavlja spoj istorijskih događaja, religijske simbolike, narodnih predanja i uticaja popularne kulture.

Između mita i stvarnosti

Petak 13 ostaje fascinantan primjer kako se istorija, religija i kolektivna mašta mogu ispreplesti u jedan snažan simbol. Dok ga neki i dalje doživljavaju kao dan za oprez, drugima je to samo još jedan datum u kalendaru.

Na kraju, više od samog broja ili dana, presudno je ono u šta vjerujemo – i koliko snage dajemo simbolima koje smo sami stvorili.