Šta se dešava u Iranu? Realnost ili uplitanje stranaca

Šta se može pročitati u tekstu:

• Da li je slom valute inflatorna kriza?
• Kakvu ulogu ima bazar?
• Koliko kriza pogađa građane?
• Može li režim zaustaviti proteste?
• Narodni gnijev ili šahovska partija velikih sila?
  

Hiljade ljudi protestvovale su u Iranu proteklih dana zbog dramatične devalvacije nacionalne valute, u okviru ekonomske krize koja je zahvatila zemlju.

Ono što je u nedjelju počelo kao štrajk trgovaca i bazarskih zanatlija preraslo je u izliv političkog bijesa, pri čemu su se mogli čuti i povici „Smrt diktatoru!“. Spontani protesti već su se proširili iz Teherana i na druge gradove, poput Isfahana i Mašhada.

Svijet

Već danima se ne smiruju protesti u Iranu: Demonstranti pokušali da upadnu u vladinu zgradu

Da li je slom valute inflatorna kriza?

Jedan američki dolar trenutno vrijedi 1,45 miliona iranskih rijala. Prije godinu dana kurs je iznosio 820.000 rijala, što znači da mjesečne plate prosječnog Iranca zaposlenog na puno radno vrijeme danas vrijede tek nešto više od 100 dolara (85 evra).

Osnovne životne namirnice lako mogu progutati cijelu mjesečnu zaradu. U zemlji koja u velikoj mjeri zavisi od uvoza, inflatorni šok ovakvih razmjera imao je trenutne i destabilizujuće društvene posljedice.

Gisu Nija, advokat za ljudska prava i stručnjak za Iran iz istraživačkog centra Atlantski savjet (Atlantic Council), ekonomski slom vidi kao okidač protesta, ali ne i kao njihov suštinski uzrok. „Kao i kod protesta od decembra 2017. godine, često postoji ekonomski okidač“, rekla je ona za Dojče vele (Deutsche Welle – DW). „Ali ako slušamo parole i sagledamo obim protesta, riječ je o dubokom nezadovoljstvu iranskim režimom i želji da taj režim nestane.“

Čini se da mnogi Iranci više ne doživljavaju ekonomski kolaps zemlje kao krizu koja se može ispraviti, već kao sistemski neuspjeh režima ostarjelog revolucionarnog lidera ajatolaha Alija Hamneija.

Nija je istakla radikalnu prirodu parola i njihov kontinuitet. „Čujemo slogane poput ‘Zan, zendegi, azadi’ — Žena, život, sloboda, što je referenca na proteste iz 2022. godine. Takođe čujemo i ‘Smrt diktatoru’. Režim mora da ode“, rekla je ona.

Raniji protesti postavljali su zahtjeve za reforme upućene rukovodstvu, ali su oni sada uglavnom nestali. Na meti je sam sistem, a pokret ujedinjuje različite generacije i njihove političke stavove.

Kakvu ulogu ima bazar?

Činjenica da su ovi protesti započeli na bazaru predstavlja istorijski preokret. Decenijama je bazar bio ekonomska žila kucavica sistema i oslonac njegove političke stabilnosti. Tržište se smatra političkim sistemom ranog upozoravanja i potencijalnim pojačivačem protesta. Štrajk trgovaca na Velikom bazaru u Teheranu odigrao je ključnu ulogu u Islamskoj revoluciji 1979. godine, kojom je srušena monarhija.

Svijet

Tramp se oglasio o protestima u Iranu: Vašington spreman za akciju

Štrajkovi na bazaru pogodili su ne samo snabdijevanje hranom, već i konzervativnu kičmu Islamske Republike. Nija je bazar opisala kao „krvotok centralnih iranskih tržišta. Vlasnici radnji i drugi okupili su se u znak protesta jer trenutna ekonomska situacija više nije održiva“.

Iranski predsjednik Masud Pezeškijan ima vrlo ograničen politički prostor za ustupke demonstrantima. U trenutku neuobičajene otvorenosti nedavno je priznao: „Ako se problemi ne riješe, ne možemo vladati.“ Neki ovo tumače kao praktično priznanje političkog bankrota.

Nacrt budžeta vlade za 2026. godinu predviđa povećanje poreza od 62 odsto, uz inflaciju od 50 odsto, što mnogi na ulicama doživljavaju kao otvorenu pljačku. Reakcije javnosti ukazuju na to da Iranci više ne prave razliku između „reformista“ i „tvrdolinijaša“ u političkom vrhu, već cijelu političku klasu vide kao lišenu kredibiliteta.

Koliko kriza pogađa građane?

Ekonomska kriza prerasla je u krizu iranskog društva i infrastrukture. Štednja je obezvrijeđena, a hrana i lijekovi su teško dostupni i jedva priuštivi. Prekidi u snabdijevanju vodom i električnom energijom postali su sve češći. Pogođeni nisu samo najsiromašniji slojevi, već i široki dijelovi urbane srednje klase.

Svijet

Iran: Odgovor na bilo kakvu agresiju biće surov

„Realnost je da ljudi ne mogu da priušte hranu. Mnogo toga više ne mogu da plate“, rekla je Nija. Snabdijevanje vodom u mnogim gradovima sada se redovno prekida, što može olakšati političku mobilizaciju. Kada čovjek više nema šta da izgubi, veća je vjerovatnoća da će biti spreman da se suprotstavi državnom nasilju.

Decenijama je Islamska Republika ulagala milijarde u svoju „osu otpora“, s ciljem obezbjeđivanja lojalnosti milicija u Libanu, Jemenu i Gazi. Protesti u Iranu sada se otvoreno protive toj politici regionalne intervencije, rušeći jedan ideološki tabu. „Ono što čujemo jeste odbacivanje spoljne politike Islamske Republike Iran“, rekla je Nija.

Nacionalizacija protesta pokazuje da se lojalnost više ne doživljava kao vjerska ili transnacionalna, već kao vezana za iransku državu i društvo. Svaki dolar poslat Hezbolahu ili Hamasu neki sada vide kao krađu od iranskog naroda.

Može li režim zaustaviti proteste?

Iako političko rukovodstvo u Teheranu šalje signale usmjerene na smirivanje javnosti, bezbjednosne snage su počele nasilno da guše proteste. U poređenju s prethodnim talasima nezadovoljstva, režim nastoji da ovaj pokret uguši u ranoj fazi, koristeći nasilje i zastrašivanje, što ukazuje na veliku nervozu.

„Vidimo snimke na internetu koji pokazuju kako bezbjednosne snage koriste suzavac“, rekla je Nija. „Takođe vidimo da se na mirne demonstrante puca.“

Za iranski režim ovo je osjetljiv balans. Što se država ranije okrene nasilju, to jasnije pokazuje sopstvenu slabost. Međutim, uobičajena represija više ne djeluje kao efikasno sredstvo odvraćanja: za mnoge demonstrante ona je samo potvrda da režim nema politička rješenja.

U prošlosti je iranski režim refleksno objašnjavao talase protesta navodnim miješanjem stranih obavještajnih službi. Te optužbe najčešće su bile usmjerene na Sjedinjene Američke Države i Izrael.

Nakon što je izraelska obavještajna služba Mosad javno pozvala na podršku najnovijim protestima, iranski mediji i bezbjednosne službe ponovo su širili narativ o „vođenoj destabilizaciji“. Ipak, ni brzina ni društvena širina mobilizacije ne mogu se realno kontrolisati spolja.

Za mnoge Irance, pozivanje na „strane zavjere“ ne potvrđuje snagu njihovih lidera, već njihovo odbijanje da se suoče sa stvarnošću.

Narodni gnijev ili šahovska partija velikih sila?

Dok ulice Teherana i drugih iranskih gradova gore pod pritiskom najmasovnijih protesta u posljednjih nekoliko godina, zvanična slika o isključivo ekonomskom buntu polako blijedi pred kompleksnijom geopolitičkom slagalicom. Pad iranskog rijala na istorijski minimum i prazni rafovi u prodavnicama jesu bili inicijalna kapisla, ali brutalnost i koordinacija nemira sugerišu da se u pozadini odvija strateški obračun koji prevazilazi granice Islamske Republike. Pitanje koje se postavlja u diplomatskim krugovima nije samo kada će se protesti završiti, već ko je iz sijenke povukao poteze koji su doveli do trenutnog usijanja.

Sjedinjene Američke Države, pod novom-starom administracijom Donalda Trampa, ne kriju da je cilj "maksimalni pritisak 2.0". Strategija je jasna: umjesto direktne vojne intervencije, koristi se ekonomsko oružje koje narod tjera na ivicu egzistencije, čime se stvara atmosfera u kojoj je unutrašnja implozija režima gotovo neizbježna. Za Vašington, slabljenje Irana znači uklanjanje ključnog protivnika na Bliskom istoku i presijecanje vojnih veza koje Teheran održava sa Moskvom, što je u trenutnoj globalnoj podeli karata prioritet broj jedan.

Sa druge strane, Izrael u ovim previranjima vidi istorijsku priliku da trajno neutrališe svoju "egzistencijalnu prijetnju". Nakon vojnih operacija u 2025. godini, izraelska obavještajna zajednica se, prema tvrdnjama analitičara, fokusirala na sajber-ratovanje i logističku podršku opozicionim grupama. Uklanjanjem fokusa Teherana sa spoljne politike i nuklearnog programa na unutrašnju bezbjednost, Izrael dobija dragocjeno vrijeme i prostor za preoblikovanje regionalne bezbjednosne arhitekture bez straha od iranskih proksija poput Hezbolaha.

Regionalni rivali, prije svega Saudijska Arabija i Ujedinjeni Arapski Emirati, posmatraju situaciju sa opreznim optimizmom. Iako zvanični Rijad insistira na stabilnosti, njihova medijska mašinerija intenzivno prenosi slike haosa, šaljući poruku da šiitski teokratski model nema budućnost. Slabljenje Irana direktno znači jačanje saudijske dominacije na tržištu nafte i učvršćivanje njihove uloge kao lidera islamskog sveta, što je decenijski cilj kraljevske porodice Saud.

S druge strane, za Rusiju i Kinu, destabilizacija Irana predstavlja direktan udarac na njihove strateške interese. Rusiji je Iran neophodan vojni saveznik, dok Kina kroz Iran osigurava nesmetan protok energenata van dolarskog sistema. Gubitak stabilnog partnera u Teheranu značio bi za Moskvu gubitak ključne podrške na frontu, a za Peking ozbiljan poremećaj u projektu "Pojas i put", zbog čega ove dve sile pokušavaju da diplomatskim putem i ekonomskom podrškom održe iranske vlasti na površini.

U konačnici, istina o iranskom proleću 2026. vjerovatno leži na sredini između opravdanog očaja naroda i hladne kalkulacije stranih obavještajnih službi. Dok demonstranti ginu za slobodu i hleb, njihova borba postaje pogonsko gorivo za ostvarivanje interesa onih koji su u stanju da preko društvenih mreža, satelitskog interneta i valutnih spekulacija usmeravaju gnev mase. Iran je danas pozornica na kojoj se ne bori samo za budućnost jedne nacije, već za novi poredak u kojem je narodni bunt postao najefikasnije oružje moderne diplomatije.